उपवासाने वजन कमी होते, आरोग्य सुधारते? जाणून घ्या उपवासाचे फायदे आणि वैज्ञानिक दावे

उपवास आणि आरोग्य : चातुर्मासात अनेक जण धार्मिक श्रद्धेतून उपवास करतात. मात्र उपवासाचा संबंध केवळ धार्मिक परंपरेशी नसून वजन नियंत्रण, चयापचय आणि जीवनशैलीशीही जोडला जातो. कमी खाणे, ठराविक वेळेतच आहार घेणे आणि नियमित व्यायाम यामुळे वजन नियंत्रणात ठेवण्यास मदत होऊ शकते. मात्र उपवासाच्या आरोग्यविषयक फायद्यांबाबत केलेले सर्व दावे समान प्रमाणात वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेले नाहीत.

उपवासामुळे शरीरातील चरबी कमी होण्यास मदत?

अन्नाचे सेवन कमी केल्यावर शरीराला ऊर्जा मिळवण्यासाठी साठवलेल्या ऊर्जेचा वापर करावा लागतो. त्यामुळे योग्य पद्धतीने आणि पुरेसा पोषणमूल्य असलेला आहार घेत उपवास केल्यास वजन कमी करण्यास मदत होऊ शकते. मात्र केवळ उपवास हा लठ्ठपणा, उच्च रक्तदाब, मधुमेह किंवा हृदयविकाराचा एकमेव उपचार आहे, असा निष्कर्ष काढणे योग्य नाही.

ऑटोफेजी म्हणजे काय?

उपवासाच्या संदर्भात ऑटोफेजी (Autophagy) या प्रक्रियेचाही उल्लेख केला जातो. शरीरातील पेशी जुन्या किंवा खराब झालेल्या घटकांचे विघटन करून त्यांचा पुनर्वापर करतात, ही नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. जपानी शास्त्रज्ञ योशिनोरी ओसुमी यांच्या संशोधनामुळे ऑटोफेजीच्या यंत्रणेबाबत महत्त्वपूर्ण माहिती समोर आली आणि त्यांना २०१६ मध्ये शरीरक्रियाशास्त्र किंवा वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक मिळाले.

मात्र ऑटोफेजी वाढवण्यासाठी आठवड्यातून ठराविक दिवस उपवास करणे, त्यामुळे कर्करोग निश्चितपणे टाळता येणे किंवा सर्व आजारांवर उपवास हा उपचार असल्याचे दावे अधिक सावधपणे पाहणे आवश्यक आहे.

हेही वाचा – राहुल गांधींच्या पुणे दौऱ्यावरून भाजपचा काँग्रेसवर हल्लाबोल

उपवास आणि IGF-1 चा संबंध

शरीराच्या वाढीसाठी महत्त्वाची भूमिका बजावणाऱ्या Insulin-like Growth Factor-1 (IGF-1) या घटकाचा उपवासाशी संबंध असल्याचे विविध संशोधनांमध्ये अभ्यासले गेले आहे. मात्र आठवड्यातून दोन दिवस उपवास केल्याने IGF-1 निम्मे होते आणि त्यामुळे कर्करोगाचा धोका निश्चितपणे कमी होतो, असा थेट निष्कर्ष सर्वांसाठी लागू करता येत नाही.

उपवासामुळे मनावरही परिणाम?

उपवासामुळे आहाराच्या सवयींवर नियंत्रण ठेवण्याची शिस्त लागण्यास काही लोकांना मदत होऊ शकते. ठराविक वेळेत खाणे, अनावश्यक स्नॅकिंग टाळणे आणि आहाराचे प्रमाण नियंत्रित करणे यामुळे जीवनशैलीत सकारात्मक बदल होऊ शकतात. मात्र उपवासामुळे मेंदू अधिक वेगाने काम करतो, चुका कमी होतात किंवा बुद्धिमत्ता वाढते, असे सार्वत्रिकपणे सिद्ध झालेले नाही.

धार्मिक परंपरांमध्ये उपवासाचे महत्त्व

भारतीय संस्कृतीत एकादशी, सोमवार, शुक्रवार यांसारख्या विविध व्रतांमध्ये उपवासाची परंपरा आहे. जैन धर्मातील आहाराच्या पद्धती, रमजानमधील रोजे आणि विविध धार्मिक विधींमध्येही उपवासाला महत्त्व आहे. त्यामुळे उपवास हा भारतातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनाचा दीर्घकाळापासूनचा भाग आहे.

उपवास करताना काळजी घेणे महत्त्वाचे

उपवास म्हणजे उपवासाच्या दिवशी दुप्पट खाणे किंवा साबुदाणा, बटाटा, तळलेले पदार्थ मोठ्या प्रमाणात खाणे नव्हे. वजन कमी करण्याचा उद्देश असल्यास एकूण कॅलरी, प्रथिने, जीवनसत्त्वे, खनिजे आणि आहारातील इतर पोषक घटक यांचा समतोल राखणे महत्त्वाचे आहे.

मधुमेह, गर्भावस्था, खाण्याशी संबंधित विकार, काही दीर्घकालीन आजार किंवा नियमित औषधे घेणाऱ्या व्यक्तींनी वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय दीर्घ उपवास करू नये. मुलांना उपवास करण्यास सांगतानाही विशेष काळजी आवश्यक आहे.

अर्धपोटी राहणे आणि दीर्घायुष्याचा दावा

कमी आहार आणि दीर्घायुष्य याबाबत प्राण्यांवर अनेक अभ्यास झाले आहेत. काही प्रयोगांमध्ये कॅलरी कमी केल्याने काही प्राण्यांचे आयुष्य वाढल्याचे आढळले आहे. मात्र प्राण्यांवरील निष्कर्ष थेट माणसांवर लागू करता येत नाहीत. त्यामुळे ‘अर्धपोटी राहिल्यास निश्चितच आयुष्य वाढते’ असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.

एकंदरीत, योग्य पद्धतीने केलेला उपवास काही व्यक्तींना वजन नियंत्रण आणि आहारातील शिस्त राखण्यासाठी उपयोगी ठरू शकतो; मात्र तो प्रत्येक आजारावरचा एकमेव उपचार नाही. संतुलित आहार, नियमित व्यायाम, पुरेशी झोप आणि आवश्यकतेनुसार वैद्यकीय उपचार यांनाही तितकेच महत्त्व आहे.

महाईन्यूज-X वर फॉलो करा : महाईन्यूजला instagram वर फॉलो करा