भारताचा रॉकेट लाँच खर्च सर्वाधिक? नव्या अभ्यासावर इस्रोचा ठाम आक्षेप

नवी दिल्ली : भारताचा अंतराळ संशोधन कार्यक्रम जगातील सर्वात किफायतशीर कार्यक्रमांपैकी एक मानला जातो. मात्र, कॅम्ब्रिज युनिव्हर्सिटी आणि इटलीच्या पॉलिटेक्निको डी ट्यूरिनच्या संशोधकांनी केलेल्या नव्या अभ्यासामुळे या प्रतिमेवर चर्चा सुरू झाली आहे. या अभ्यासानुसार, पृथ्वीच्या खालच्या कक्षेत पेलोड पाठवण्यासाठी भारताचा प्रति किलो खर्च जगातील प्रमुख अंतराळ शक्तींच्या तुलनेत अधिक असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. मात्र, भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था अर्थात इस्रोने हा दावा स्पष्टपणे फेटाळून लावला आहे.

१९६० ते २०२५ या कालावधीत झालेल्या ६,७४० हून अधिक रॉकेट प्रक्षेपणांच्या डेटाचे विश्लेषण करून हा अभ्यास तयार करण्यात आला आहे. अभ्यासानुसार, २०२५ मध्ये पृथ्वीच्या खालच्या कक्षेत (LEO) एक किलो पेलोड पोहोचवण्यासाठी भारताचा अंदाजित खर्च १३,३०२ डॉलर, म्हणजेच सुमारे १२.७३ लाख रुपये, इतका होता.

तुलनेत अमेरिकेत हा खर्च प्रति किलो ३,२२५ डॉलर, जपानमध्ये ५,२८७ डॉलर, चीनमध्ये ५,८०९ डॉलर, रशियामध्ये ६,६८२ डॉलर आणि युरोपमध्ये ९,८९७ डॉलर असल्याचा दावा अभ्यासात करण्यात आला आहे. जागतिक सरासरी प्रति किलो खर्च ३,८६८ डॉलर असल्याचेही संशोधकांनी नमूद केले आहे.

भारतीय रॉकेटची तुलनेने कमी पेलोड क्षमता हे प्रति किलो खर्च वाढण्यामागील प्रमुख कारण असल्याचे संशोधकांचे म्हणणे आहे. रॉकेट प्रक्षेपणातील काही खर्च निश्चित असतात. त्यामुळे कमी वजनाचा पेलोड पाठवल्यास हा खर्च कमी वजनावर विभागला जातो आणि प्रति किलो खर्च वाढतो, असा निष्कर्ष अभ्यासात मांडण्यात आला आहे.

हेही वाचा –  पावसाची दडी संपणार? पुढील दोन दिवस ‘या’ भागांत जोरदार सरींची शक्यता

अमेरिकेसारख्या देशांमध्ये पुनर्वापर करता येणारे रॉकेट तंत्रज्ञान आणि मोठ्या प्रमाणावर प्रक्षेपणाचा अनुभव यामुळे खर्च कमी झाल्याचेही अभ्यासात म्हटले आहे.

इस्रोने मात्र या संशोधनातील निष्कर्षांवर तीव्र आक्षेप घेतला आहे. इस्रोचे अध्यक्ष व्ही. नारायणन यांनी अभ्यासात वापरण्यात आलेली आकडेवारी चुकीची आणि दिशाभूल करणारी असल्याचे स्पष्ट केले आहे.

इस्रोचे माजी अध्यक्ष एस. सोमनाथ यांनीही केवळ प्रति किलो पेलोड खर्चाच्या आधारावर एखाद्या देशाच्या अंतराळ कार्यक्रमाच्या आर्थिक कार्यक्षमतेचे मूल्यमापन करता येणार नसल्याचे म्हटले आहे. मोठ्या पेलोड मोहिमांचा विचार केल्यास भारताचा प्रक्षेपण खर्च अमेरिकन कंपन्यांच्या खर्चाच्या जवळपास असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.

कमी खर्चात यशस्वी अंतराळ मोहिमा राबवण्याबाबत इस्रोची जागतिक स्तरावर ओळख आहे. त्यामुळे नव्या अभ्यासातील निष्कर्ष आणि त्यावर इस्रोकडून देण्यात आलेले प्रत्युत्तर यामुळे अंतराळ क्षेत्रात नव्या चर्चेला सुरुवात झाली आहे.

महाईन्यूज-X वर फॉलो करा : महाईन्यूजला instagram वर फॉलो करा