कहाणी क्रुड ऑईलच्या उद्योग उभारीची…
इंधनासाठी साम दाम दंड भेद
राष्ट्रीय : १९६० च्या दशात १९५९ च्या एप्रिल महिन्यात इजिप्तची राजधानी काहिरा (कैरो ) येथील एका रात्री अरब पेट्रोलियम काँग्रेसची बैठक बोलवली गेली होती. त्याच्यापासून दूर अंतरावर एक गुप्त बैठक सुरु होती. या मुलाखतीतील निकाल येणाऱ्या काळात जगातील तेल बाजाराची कहाणी बदलणार होते. वास्तविक १९६० दशकात जगाच्या इंधन बाजारात सात कंपन्यांचा दबदबा होता. या कंपन्या तेल बाजारावर राज्य करत होत्या. यांना सेव्हन सिस्टर्स म्हटले जाते. या कंपन्यांच्या विरोधातच अरब पेट्रोलियम काँग्रेसने बैठक बोलावली होती. यावेळी निर्णय उघडपणे घेण्यात येणार होता. याच वेळी काहीरातील या बैठकीपासून दूरवर दोन देशांचे ऊर्जामंत्री एका मोठी खेळी रचत होते. एक होते व्हेनेझुएलाची इंधन ( ऊर्जा मंत्री ) जुआन पाब्लो पेरेज अल्फोंझो आणि दुसरे होते सौदी अरबचे पेट्रोलियम मंत्री शेख अब्दुल्ला तारीकी. काहिराच्या त्या गुप्त बैठकीत सेव्हन सिस्टर्सना मध्य पूर्व आणि व्हेनेझुएलातून बाहेर काढायचा ठरले. ही तिच बैठक होते त्यात ‘ओपेक’ची मुहूर्तमेढ रोवली गेली.
इंधनाचे महत्व ओळखण्यास वेळ लागला
इतिहासात इंधनाचा पहिल्यांदा वापर करणाऱ्या संस्कृती खूपच पुरातन आहेत. त्यावेळी कच्चे तेल ( क्रुड ऑईल ) जमीनीतून बुडबुड्याच्या स्वरुपात येत होते. त्यावेळी मध्य पूर्वेतील पुरातन लोक हे काळे तेल वापरायचे. बेबीलॉन संस्कृतीत ( आज इराक ) लोक छोट्या बोटींना वॉटरप्रूफ करण्यासाठी आणि इमारतीच्या बांधकामात मोर्टार म्हणून या कच्च्या तेलाचाच वापर करत. परंतू या रहस्यमयी काळ्या द्रवपदार्थाची खरी क्षमता त्यांच्या खिजगणतीतही नव्हती.
आधुनिक इंधन उद्योगाचा जन्म
साल १८५९ हे आधुनिक इंधन तेल उद्योगाचा जन्मवर्षे म्हणून साजरे केले जाते. १९ व्या शतकाच्या मध्यात अमेरिकेने जगात पहिल्यांदा व्यावसायिक रुपाने फायदेशीर इंधनाच्या विहीरींचा शोध लावून या इंधन उद्योगाची सुरुवात केली. हे अशा वेळी झाले जेव्हा नवीन तंत्रज्ञानाने तेलाद्वारे नवीन उत्पादने तयार केली. एक उत्पादन बनले केरोसिन जे घरात उजेडासाठी आणि स्वस्त आणि स्वच्छ इंधन म्हणून प्रसिद्ध झाले. काही वर्षांनी अमेरिकेची पहिली कमर्शियल तेल विहीर पेनिसिल्वेनिया येथे टाईटसव्हीलेची निर्मिती झाली. यासाठी खोल खोदकाम करण्यासाठी बोअर होलला लाईन करण्यासाठी पाईपलाईनचा वापर झाला. या विहिरीच्या यशानंतर केरोसिनसाठी मागणी वाढली आणि एक नवा उद्योग सुरु झाला.
अनेक दशके गेली त्यानंतर आणखी एक क्रांतीकारी शोध लागला. जर्मन इंजिनिअर कार्ल बेंझ यांनी १८८५ मध्ये पहिल्या मोटर कारचा शोध लावला. केरोसिन तयार करण्याच्या प्रक्रियेत तयार होणाऱ्या स्वस्त उत्पादन गॅसोलिनवर हे नवीन मोटर वाहन चालायचे. १९०८ मध्ये हेनरी फोर्ड यांनी मॉडल T अशी कार तयार केली जी सर्वसामान्यांना खरेदी करता येईल. त्यानंतर मग गॅसोलिनची मागणी प्रचंड वाढली.
हेही वाचा – विकासाभिमुख हिंदुत्वाचा विचार, म्हणून भाजपा पुन्हाचा निर्धार!
अरबस्थानात इंधनसाठे सापडले
अनेक दशके गेली आणि नव्या शतकाचा प्रारंभा होताच तेलाने ( इंधन ) एक नवे रुप धारण केले. जसजशी कारची संख्या वाढली तशी इंधन म्हणून गॅसोलिन तयार करण्याची मागणी वाढली. त्याचवेळी मध्य पूर्वेत तेलाचा शोध लागला. मध्य पूर्वेतील देशांकडे तेल काढण्यासाठी नवीन टेक्नॉलॉजी आणि माहिती कमी होती. त्याच कारणामुळे पाश्चत्य देशांतील कंपन्यांनी खूप कमी किंमतीवर तेल शोधणे आणि काढण्याची अधिकार प्राप्त केले.
इंधनाचे धोरणात्मक महत्व कळले
इंधनाचे धोरणात्मक रुपातील महत्व जागतिक युद्धाच्या दरम्यान कळाली. प्रथम जागतिक महायुद्धात जगातील महाशक्तींनी आपल्या नौदलांना आधुनिक केले आणि त्यांचा विस्तार केला. ज्यामुळे नौदल शस्रास्रांची स्पर्धा सुरु झाली. आधुनिक जहाजे कोळशाच्या ऐवजी वेगाने चालणाऱ्या तेल इंधनावर धावू लागली. त्यामुळे वेगाने अंतर कापणे आणि सुमद्रावर बराच काळ टीकून राहणे त्यामुळे शक्य झाले. शत्रू देश देखील तेलाचा साठा सुरक्षित करण्याच्या मागे लागले.
दुसरे जागतिक महायुद्ध समाप्त झाल्यानंतर नेत्यांना कळले की तेल उर्जा किती गरजेची आहे. तेलासाठ्यांवर नियंत्रण कोणाचे यावर युद्ध कोण जिंकणार हे ठरु लागले. दुसऱ्या महायुद्धात देखील अमेरिकेचे अध्यक्ष फ्रँकलिन डी रुझवेल्ट आणि ब्रिटीश पंतप्रधान विन्सर्टन चर्चिल हे मध्य पूर्वेतील वाढत्या इंधनसाठ्यांवर लक्ष ठेवून होते.
याच दरम्यान ८ ऑगस्ट १९४४ रोजी एंग्लो – अमेरिकन पेट्रोलियम एग्रीमेंटवर सह्या झाल्या. ज्यात मध्य पूर्वेतील तेल इंधनाला अमेरिका आणि ब्रिटनदरम्यान वाटले गेले. रुझवेल्ट यांनी म्हटले की,’ फारसी तेल तुमचे आहे. आम्ही इराक आणि कुवैतचे तेल वाटून घेतो आणि सौदी अरबच्या तेलाचे म्हणाल तर ते आमचे आहे.’ मात्र, या सामंजस्य करारात संबंधित देशांना सामील केले नव्हते.
१९५० च्या दशकात शक्तीचे संतुलन ढळले. कारण मध्य पूर्वेने त्यांची ताकद ओळखली. हा बदल ‘सुएझ संकटा’ दरम्यान ब्रिटनला स्पष्टपणे नजरेस आला. ब्रिटन मध्य पूर्वेतील तेलासाठी सुएझ कालव्याचा वापर आयातीचा मार्ग म्हणून करत होता. मात्र, इजिप्तने सुएझ कालव्यावर पुन्हा नियंत्रण मिळवून कब्जा केला. ब्रिटनसाठी ही अहंकार दुखावण्याची तसेच ताकदीला आव्हानाची वेळ होती. त्यामुळे ब्रिटनला इंधनासाठी अधिक किंमत मोजावी लागली. वास्तविक १९५६ मध्ये इजिप्तचे राष्ट्राध्यक्ष नासिर यांनी सुएझ कालव्यांचे राष्ट्रीयीकरण केले. यानंतर दुसऱ्या तेल उत्पादक देशांनी आपला प्रभाव टाकणे सुरु केले. जसजसे पाश्चात्य देशांचे तेलावरील अवलंबित्व वाढले. तसतसे मध्य पूर्वेतील देशांना आपल्यातील इंधनाच्या ताकदीची जाणीव झाली. त्यांनी तेलातील नफ्यासाठी जास्त हिस्सेदारीसाठी पश्चिम देशांच्या तेल कंपन्यांसोबत सध्याच्या करारांवर पुन्हा बोलणी सुरु केली.
सात कंपन्यांचा इंधनसाठ्यांवर कब्जा
वास्तविक १९५० च्या दशकात सात कंपन्यांचा जगाच्या ८५ टक्के इंधन साठ्यांवर कब्जा होता. पहिली कंपनी होती एंग्लो ईरानियन ऑईल जी ब्रिटिश पेट्रोलियम (BP)कंपनी म्हणून ओळखली जाते. दुसरी कंपनी रॉयल शेल जी आजची शेल कंपनी आहे.तिसरी कंपनी होती स्टँडर्ड ऑईल ऑफ कॅलिफोर्निया, ज्याला आज शेवरॉन नावाने ओळखले जाते, अमेरिकेची मोठी कंपनी म्हणून ओळखले जाते. चौथी गल्फ ऑईल होती, जी आता शेवरॉन समुहाचा भाग आहे. पाचवी होती, टेक्सको, हीचे देखील शेवरॉनमध्ये मर्जर झाले आहे. सहावी कंपनी होती स्टँडर्ड ऑईल ऑफ न्यूजर्सी वा एसओ, जी आता एग्झॉन मोबिल समुहाचा हिस्सा आहे. सातवी कंपनी होती, स्टँडर्ड ऑईल ऑफ न्यूयॉर्क ज्यास नंतर एग्जॉन मोबिलमध्ये विलीन केले गेले.या सात कंपन्या आजच्या तीन मोठ्या कंपन्यात परिवर्तित झाल्या आहेत.
इंधनाचा बाजार बदलला
तेलाच्या साठ्याला आपल्या भूमीच्या पोटात बाळगणारे मध्य पूर्वेतील हे देश या ७ चतुर बहिणींचे ( सात कंपन्या ) जणू भाडेकरु होते. कारण त्यांचे बजेट या कंपन्यांच्या भरोसेच होते. परंतू तरीही खेळ बदलला आणि इराणने साल १९५१ मध्ये आपले तेल उद्योगाचे राष्ट्रीयीकरण दिले. इराणच्या या निर्णयाने ब्रिटीश तेल कंपन्याना जोरदार झटका लागला. झटका इतका मोठा होता की ब्रिटन आणि इराणचे राजकीय संबंध बिघडले. वर्षे पुढे गेले आणि १९५६ मध्ये इजिप्तचे राष्ट्राध्यक्ष नासिर यांनी सुएझ कालव्याचा राष्ट्रीयीकरण केले. सुएझ नाला ब्रिटन आणि युरोपच्या कंपन्या चालवते. हा वसाहतवादी शक्तींसाठी आणखी एक मोठा धक्का होता.
याच गदारोळात मध्य पूर्वेतील तेल उत्पादक देशातील ‘सेव्हन सिस्टर्स’ म्हणजे सात तेल कंपन्यांच्या विरोधातील रागाचा भडका उडाला. यात काळात निकिता ख्रुश्चेव्ह यांच्या नेतृत्वाखाली रशियाचे स्वस्त तेल बाजारात आले, ज्यामुळे तेलाचे दर कोसळले. रशियाने संपूर्ण तेल बाजाराचे गणित बदलले. त्यामुळे सात कंपन्यांनी मोठा तोटा झाला. बाजारात टीकून राहण्यासाठी दर कमी केले गेले, मात्र, यामुळे सौदी अरब आणि व्हेनेझुएलाला मिळणारा महसूल घटला. त्यानंतर सेव्हन सिस्टर्स विरोधात रागाचा पारा वाढला. व्हेनेझुएला त्यावेळी प्रमुख तेल उत्पादक होता. त्याचेही नुकसान वाढले. यात काळात काहिरात अरब पेट्रोलियम काँग्रेस बोलवण्यात आली. आणि पेट्रोनियम निर्यातदार देशांच्या संघटनांची ( ओपेक ) मुहूर्तमेढ रोवली गेली.
ताकतवान झाला ओपेक
अल्फांजो आणि तारीकी यांनी १० ते १४ सप्टेंबर १९६० दरम्यान सौदी अरब, कुवैत, व्हेनेझुएला, इराक आणि इराणची एक बैठक बोलावली आणि येथे तात्काळ चार दिवसाच्या आत ओपेकचा जन्म झाला. ओपेक आज जगातील सर्वात मोठा ऑईल कार्टल आहे. १९६१ मध्ये काराकसमध्ये एक आणखी बैठक झाली जेथे ओपेकची औपचारिकता पूर्ण झाल्या. आणि १९७० पर्यंत केवळ १० वर्षाच्या आत ओपेकने जगातील सर्वात मोठ तेल कंपन्यांना आपआपल्या भागातून हाकलून लावले. तेल कंपन्यांची सत्तेवर आणि तेलाच्या उत्पादनावर आपले नियंत्रण स्थापित केले.
अरब तेल उत्पादकांनी आपल्या ताकदीचा आणखीन जास्त वापर केला. त्यांनी तेलावर आपल्या नियंत्रणाचा वापर करुन राजकीय अजेंडा प्रभावित केले. १९७३ मध्ये ऑर्गनायझेशन ऑफ अरब पेट्रोलियम एक्सपोर्टिंग कंट्रीजने इजिप्त आणि सिरीयाच्या विरोधात योम किप्पूर युद्धात इस्राईलला अमेरिकेच्या समर्थनानंतर पाश्चात्य देशांवर तेल निर्बंध लावले. तेलाचा पुरवठा कमी झाला आणि किंमती चार पट वाढल्या. जगभरात अर्थव्यवस्था गडबडल्या आणि पाश्चात्य सरकारानी अत्यावश्यक पुरवठ्यावर मध्य पूर्वेतील प्राबल्य कमी करण्यासाठी इंधनाचा अन्य सोर्स शोधण्यास सुरुवात केली.
नॉर्थ सीचे इंधन पहिल्यांदा वाहिले..
एक दशकापर्यंत तेलाचा शोध आणि मोठ्या गुंतवणूकीनंतर ३ नोव्हेंबर १९७५ मध्ये नॉर्थ सीचे इंधन पहिल्यांदा वाहू लागले.फोर्टीस फिल्डला सेवा देणारी एक पाईपलाईल स्कॉटलँडच्या उत्तर- पूर्वमध्ये क्रुडन बे तून ग्रेंजमाऊथपर्यंत जात होती. तेलाच्या वाढत्या किंमतींनी महागड्या नॉर्थ सी कच्च्या तेलाला काढणे फायद्याचे झाले. यामुळे युके सरकारच्या तिजोरीत वाढ झाली. परंतू यामुळे देश मध्य पूर्वेतील तेलावर आपले अवलंबित्व कमी करु शकला नाही.
१९९० च्या दशकात देखील पाश्चात्य देश मध्य पूर्वेतील तेलावर खूपच अवलंबून होते. इराकने जेव्हा कुवैतवर हल्ला करुन त्याच्या तेल क्षेत्रावर कब्जा केला तेव्हा तर हे आणखी स्पष्ट झाले. इराक आणि कुवैत दरम्यान जमीन आणि तेल क्षेत्राच्या मालकीवरुन वाद रंगल्याने ऑगस्ट १९९० मध्ये इराकने कुवैतवर हल्ला केला. इराकी सैन्याने ७०० हून अधिक तेल विहीरींना आग लावून दिली. इराकी नेत्यांशी बोलणी फिसकटल्यानंतर अमेरिकेच्या नेतृत्वाखाली देशांच्या आघाडीने कुवैतला स्वतंत्र केले आणि इराकवर कब्जा केला. कारण त्यांच्या तेलाचा पुरवठा कायम ठेवणे महत्वाचे होते.
फ्रँकिंग तंत्रज्ञान
या दरम्यान पाश्चात्य देशांनी तेल काढण्यासाठी नवी तंत्रज्ञानाचा शोध सुरुच ठेवला. नंतर फ्रँकिंग तंत्रज्ञान गवसले. जमीनीत जास्त प्रेशरवाल्या फ्लुईड्सना पंप केल्याने तेलाचे साठे सापडतात वा फ्रँक होतात. ज्यामुले तेल काढता येते. सरकारकडून पैसे आणि तेलाचे जास्त भाव मिळाल्याने फ्रॅकिंग फायदेशीर झाली. अमेरिकेतील तेलाचे उत्पादन वाढले. आणि मध्य पूर्वेतून ते आयातीत घसरण झाली.
घरगुती उत्पादन वाढवण्यासाठी प्रोत्साहन
अमेरिकेने घरगुती उत्पादन वाढवण्यासाठी प्रोत्साहन दिले. २००० दशक अमेरिकेसाठी तेलाची क्रांती केली. आणि जगभरात तेलाचे ऑर्डर बदलू लागले. २००० च्या दशकात अमेरिकेच्या शेलमधून तेल काढले गेले. शेलचे तेल हायड्रोलिक फ्रॅक्चरिंग वा फ्रँकिंग तंत्रज्ञानातून काढले जाते. शेलचे तेल हायड्रॉलिक फ्रॅक्चरिंग वा फ्रॅकिंग तंत्राने काढले जाते. आणि यामुळे तेलाचे उत्पादन आणि तेलाच्या किंमती अमेरिकेसाठी फायदेशीर झाल्या. २०१० नंतर अमेरिकेचे कच्च्या तेलाचे उत्पादन वेगाने वाढले. २०२३ पर्यंत अमेरिका जगातील सर्वात मोठा तेल उत्पादक वाढले. सुमारे १३.५५ दशलक्ष बॅरल तेल प्रतिदिन उत्पादन करतो.
