भारताची H5N1 बर्ड फ्लूवर पहिली स्वदेशी लस विकसित; एका डोसची किंमत फक्त १ ते २ रुपये!
भोपाळमध्ये लसीचे अनावरण; पोल्ट्री उद्योगाला मोठा दिलासा मिळण्याची अपेक्षा, महाराष्ट्रातील नवापूरमध्ये २००६ मध्ये झाला होता देशातील पहिला उद्रेक

भोपाळ : H5N1 या बर्ड फ्लूच्या विषाणूमुळे दरवर्षी लाखो कोंबड्यांचा मृत्यू होतो. त्यामुळे पोल्ट्री उद्योगाचे मोठे आर्थिक नुकसान होते. या पार्श्वभूमीवर भारताने H5N1 बर्ड फ्लूविरोधात पहिली स्वदेशी लस विकसित केली आहे. या लसीचे मंगळवारी भोपाळ येथे अनावरण करण्यात आले. भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR) अंतर्गत कार्यरत असलेल्या नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ हाय सिक्युरिटी अॅनिमल डिसीजेस (NIHSAD) येथील शास्त्रज्ञांनी ही लस विकसित केली आहे. विशेष म्हणजे या लसीच्या एका डोसची किंमत केवळ १ ते २ रुपये असणार असल्याचे सांगण्यात आले आहे.
या लसीमुळे पोल्ट्री व्यावसायिक आणि कुक्कुटपालन करणाऱ्या शेतकऱ्यांना मोठा दिलासा मिळण्याची अपेक्षा आहे. बर्ड फ्लूवरील प्रतिबंधात्मक उपाययोजना अधिक प्रभावी करण्यासोबतच या आजारामुळे होणारे आर्थिक नुकसान कमी करण्यासाठी ही लस महत्त्वाची ठरू शकते.
NIHSAD मधील एका शास्त्रज्ञाने दिलेल्या माहितीनुसार, प्रति डोस १ ते २ रुपये किंमत असलेली ही लस H5N1 च्या विशिष्ट प्रकारावरील जगातील पहिली लस असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. पोल्ट्री क्षेत्रातील रोगप्रतिबंधक उपाययोजना मजबूत करणे, लाखो कुक्कुटपालन करणाऱ्या शेतकऱ्यांच्या उपजीविकेचे संरक्षण करणे आणि पशुरोगांमुळे होणारे आर्थिक नुकसान कमी करणे यासाठी या लसीचा फायदा होऊ शकतो.
या संशोधनासाठी योगदान देणाऱ्या शास्त्रज्ञांच्या प्रयत्नांचे ग्रामीण विकास मंत्री शिवराज सिंह चौहान यांनी कौतुक केले. ज्या संस्थेत ही लस विकसित करण्यात आली, त्याच ठिकाणी शास्त्रज्ञांचा सन्मान होणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी म्हटले.
हेही वाचा – शेतकरी कर्जमुक्ती योजनेच्या OTS टप्प्याची पहिली यादी जाहीर! १.६९ लाख शेतकरी पात्र
या संशोधनाच्या काळात शास्त्रज्ञांना अत्यंत कठोर जैवसुरक्षा नियमांचे पालन करावे लागले. प्रयोगशाळेत प्रवेश करण्यापूर्वी आणि बाहेर पडल्यानंतर विशेष निर्जंतुकीकरण प्रक्रिया राबवली जात होती. दररोज अंघोळीसाठी जवळपास १२० लिटर पाण्याचा वापर करावा लागत होता. तसेच संशोधन सुरू असताना संशोधकांना घरी पाळीव प्राणी ठेवण्यासही मनाई होती.
महाराष्ट्रातील नवापूरमध्ये २००६ मध्ये पहिला उद्रेक
भारतात बर्ड फ्लूचा पहिला उद्रेक २००६ मध्ये महाराष्ट्रातील नवापूर येथे झाला होता. या उद्रेकात जवळपास १० लाख कोंबड्यांचा मृत्यू झाला होता. संसर्गाचा प्रसार रोखण्यासाठी परिसरातील अनेक किलोमीटरच्या क्षेत्रातील लाखो पक्ष्यांना मारून त्यांची विल्हेवाट लावण्यात आली होती. त्यानंतर देशात बर्ड फ्लूचे ५०० हून अधिक उद्रेक झाल्याचे सांगितले जाते.
मानवांनाही संसर्गाचा धोका
बर्ड फ्लूमुळे भारतीय पोल्ट्री उद्योगाला मोठा आर्थिक फटका बसला आहे. २०२१ मध्ये या आजारामुळे सुमारे ९ लाख कोंबड्यांचा मृत्यू झाला, तर चालू वर्षात आणखी २ लाख पक्ष्यांचा मृत्यू झाल्याचे वृत्तात नमूद आहे.
H5N1 विषाणूचा संसर्ग काही सस्तन प्राण्यांमध्ये आणि मानवांमध्येही होऊ शकतो. त्यामुळे या विषाणूचे नियंत्रण आणि प्रतिबंधात्मक उपाययोजना करणे महत्त्वाचे आहे. मात्र, लसीचा प्रत्यक्ष वापर, मंजुरी आणि उपलब्धता याबाबत संबंधित अधिकृत माहिती तपासणे आवश्यक आहे.




