विज्ञानाऐवजी स्मृतींचे प्राबल्य का? डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी उपस्थित केलेला ब्राह्मणशाहीच्या वर्चस्वाचा मूलभूत प्रश्न!

भारतीय समाजाच्या इतिहासात ज्ञानाची निर्मिती कोणी केली, ज्ञानावर अधिकार कोणाचा होता आणि त्या ज्ञानाचा उपयोग समाजाच्या प्रगतीसाठी झाला की सामाजिक वर्चस्व टिकवण्यासाठी, हा अत्यंत महत्त्वाचा प्रश्न आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी याच प्रश्नाला हात घालत ब्राह्मणशाहीच्या सामाजिक रचनेची कठोर चिकित्सा केली. त्यांची टीका केवळ धार्मिक रूढींपुरती मर्यादित नव्हती. ती ज्ञान, सत्ता, संपत्ती, शिक्षण आणि मानवी स्वातंत्र्य यांच्या परस्परसंबंधांवर आधारित होती.

बाबासाहेबांच्या विचारांचा केंद्रबिंदू स्पष्ट होता. ज्या समाजात ज्ञानाचा अधिकार जन्मावर ठरतो, त्या समाजात बुद्धिमत्तेला स्वातंत्र्य मिळू शकत नाही. आणि जिथे बुद्धिमत्तेला स्वातंत्र्य नाही, तिथे वैज्ञानिक प्रगतीबरोबरच सामाजिक न्यायाचाही मार्ग अडवला जातो.

स्मृतींच्या निर्मितीमागे समाजहित की सत्तेचे संरक्षण?

भारतीय इतिहासात धर्मशास्त्रे आणि स्मृतिग्रंथांनी सामाजिक आचारसंहिता, वर्णव्यवस्था, स्त्री-पुरुष संबंध, मालमत्तेचे अधिकार आणि सामाजिक कर्तव्ये यांवर मोठा प्रभाव टाकला. मात्र या ग्रंथांमधील अनेक नियमांनी जन्माधारित विषमतेला धार्मिक मान्यता दिली, अशी आंबेडकरांची मूलभूत टीका होती.

इथेच एक गंभीर प्रश्न निर्माण होतो. समाजातील विद्वत्ता आणि बौद्धिक शक्तीचा उपयोग वैज्ञानिक संशोधन, तंत्रज्ञान, सार्वजनिक शिक्षण आणि सर्वसामान्यांच्या कल्याणासाठी किती झाला? आणि सामाजिक श्रेणीव्यवस्था टिकवण्यासाठी नियम तयार करण्यावर किती भर दिला गेला?

या प्रश्नाचे उत्तर शोधताना प्राचीन भारतातील गणित, खगोलशास्त्र, वैद्यक आणि इतर ज्ञानपरंपरांचे योगदानही मान्य करावे लागते. परंतु त्या उपलब्धींच्या अस्तित्वामुळे जातीय विषमतेला आधार देणाऱ्या व्यवस्थेवरील टीका अप्रस्तुत ठरत नाही.

प्रश्न विज्ञान अस्तित्वात होते की नव्हते, हा नाही; प्रश्न वैज्ञानिक ज्ञान आणि शिक्षणाचा लाभ समाजातील प्रत्येक घटकाला समानतेने मिळत होता का, हा आहे!

ज्ञानावर पहारा म्हणजे माणसाच्या भविष्यावर पहारा!

ज्ञान ही कोणत्याही एका जातीची, धर्माची किंवा वर्गाची खासगी मालमत्ता असू शकत नाही. तरीही ऐतिहासिक जातिव्यवस्थेत शिक्षणाच्या संधी आणि धार्मिक अध्ययनाचे अधिकार समान नव्हते. काही समुदायांना ज्ञानाच्या विशिष्ट क्षेत्रांपासून दूर ठेवणाऱ्या परंपरांवर बाबासाहेबांनी कठोर प्रहार केला.

ज्ञानापासून वंचित ठेवलेला माणूस केवळ शिक्षणापासून दूर राहत नाही. त्याच्या आर्थिक संधी मर्यादित होतात, सामाजिक प्रतिष्ठेवर परिणाम होतो आणि सत्तेच्या निर्णयप्रक्रियेत त्याचा सहभागही कमी होतो.

म्हणूनच ज्ञानावरील मक्तेदारी हा केवळ शैक्षणिक प्रश्न नाही; तो सामाजिक आणि आर्थिक सत्तेचाही प्रश्न आहे.

ज्या व्यवस्थेत एका व्यक्तीला जन्मामुळे विद्वान होण्याचा विशेषाधिकार मिळतो आणि दुसऱ्या व्यक्तीला जन्मामुळे शिक्षणासाठी संघर्ष करावा लागतो, त्या व्यवस्थेला न्याय्य म्हणता येणार नाही.

धर्मग्रंथांची चिकित्सा करणे म्हणजे धर्मद्वेष नव्हे!

बाबासाहेबांनी धार्मिक आणि सामाजिक ग्रंथांतील विषमतेचे समर्थन करणाऱ्या विचारांची चिकित्सा केली. त्यामागील उद्देश कोणत्याही व्यक्तीचा जन्म किंवा जात यावरून अवमान करणे नव्हता, तर माणसामाणसांत उच्च-नीचतेची विभागणी करणाऱ्या तत्त्वांना आव्हान देणे हा होता.

ब्राह्मण व्यक्ती आणि ब्राह्मणशाही ही सामाजिक वर्चस्वाची विचारप्रणाली यांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. कोणत्याही समुदायातील सर्व व्यक्तींचे विचार, कार्य किंवा ऐतिहासिक भूमिका सारख्या नसतात.

त्यामुळे आंबेडकरी विचारांचा संघर्ष एखाद्या जातीतील प्रत्येक व्यक्तीशी नसून जन्माधारित विशेषाधिकार, जातीय भेदभाव आणि अन्यायकारक सामाजिक संस्थांशी आहे.

विज्ञान प्रश्न विचारते; वर्चस्ववादी व्यवस्था आज्ञापालन मागते!

वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा पाया तर्क, पुरावा, प्रयोग आणि चिकित्सक विचार यांवर उभा असतो. विज्ञान कोणत्याही विधानाला केवळ परंपरेमुळे अंतिम सत्य मानत नाही.

याउलट, एखादी सामाजिक व्यवस्था स्वतःच्या नियमांना प्रश्नांच्या पलीकडे ठेवू लागली, तर परिवर्तनाची प्रक्रिया कठीण होते. प्रस्थापित अधिकाराला आव्हान देणाऱ्या विचारांना विरोध होण्याची शक्यता वाढते.

याच अर्थाने बाबासाहेबांचा विचार आजही महत्त्वाचा आहे. त्यांनी सामाजिक संस्थांची चिकित्सा करण्यासाठी विवेक आणि समतेला महत्त्व दिले. शिक्षण हे केवळ रोजगाराचे साधन नसून माणसाला स्वतंत्र विचार करण्याची क्षमता देणारे माध्यम आहे, अशी त्यांची भूमिका होती.

समाजाला विचार करणारे नागरिक हवेत की प्रश्न न विचारता परंपरा स्वीकारणारे अनुयायी, हा संघर्ष आजही संपलेला नाही.

संविधानाने जन्माधारित श्रेष्ठत्वाला दिले आव्हान!

भारतीय संविधानातील समानता, स्वातंत्र्य, बंधुता आणि सामाजिक न्याय ही मूल्ये जन्माधारित उच्च-नीचतेच्या कल्पनेशी विसंगत आहेत.

कलम १४ कायद्यासमोर समानतेची हमी देते. कलम १५ विशिष्ट आधारांवरील भेदभावाला प्रतिबंध करते. कलम १७ अस्पृश्यतेचे उच्चाटन करते. तर कलम ५१-अ (ह) नागरिकांना वैज्ञानिक दृष्टिकोन, मानवतावाद आणि शोधक वृत्ती विकसित करण्याचे कर्तव्य सांगते.

ही मूल्ये केवळ कायद्याच्या पुस्तकात राहण्यासाठी नाहीत. ती शिक्षणसंस्था, सामाजिक व्यवहार, धार्मिक आचरण आणि सार्वजनिक जीवनात प्रत्यक्ष उतरली पाहिजेत.

आजही जातीय भेदभाव, सामाजिक बहिष्कार किंवा शिक्षणातील असमानता आढळत असेल, तर त्या वास्तवाची चिकित्सा करणे ही संविधानिक मूल्यांशी असलेली बांधिलकी आहे.

बाबासाहेबांचा प्रश्न आजच्या पिढीसमोरही उभा आहे!

आज भारत अंतराळ संशोधन, माहिती तंत्रज्ञान, वैद्यकीय विज्ञान आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांसारख्या क्षेत्रांत प्रगती करत आहे. परंतु वैज्ञानिक प्रगती आणि वैज्ञानिक मानसिकता या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत.

एका बाजूला अत्याधुनिक तंत्रज्ञान वापरणे आणि दुसऱ्या बाजूला जातीय श्रेष्ठत्वाच्या कालबाह्य कल्पना जोपासणे, हा सामाजिक विरोधाभास आहे.

शिक्षणाचा विस्तार झाला म्हणजे सामाजिक पूर्वग्रह आपोआप नष्ट होतात असे नाही. त्यासाठी विचारांचे परिवर्तन, संस्थात्मक सुधारणा आणि समतेचा सातत्यपूर्ण आग्रह आवश्यक असतो.

समाजाची खरी प्रगती केवळ किती वैज्ञानिक निर्माण झाले यावर ठरत नाही; त्या समाजातील शेवटच्या माणसालाही वैज्ञानिक होण्याची संधी मिळते का, यावर ठरते!

निष्कर्ष : स्मृतींच्या बंधनांपेक्षा संविधानाचा विवेक श्रेष्ठ!

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांचे सामर्थ्य त्यांच्या प्रश्न विचारण्याच्या पद्धतीत आहे. त्यांनी इतिहासाला अंधश्रद्धेने स्वीकारले नाही. परंपरेला चिकित्सेपासून सूट दिली नाही. जन्माधारित विशेषाधिकारांना नैतिक वैधता मानली नाही.

आज त्यांच्या विचारांकडे पाहताना इतिहासातील प्रत्येक विद्वानाला एका चौकटीत बसवण्याऐवजी, ज्ञान आणि सत्ता यांच्यातील संबंध समजून घेणे अधिक आवश्यक आहे.

भारतीय समाजासमोर आजही मूलभूत निवड आहे—जन्मावर आधारित प्रतिष्ठा मान्य करायची की कर्तृत्वावर आधारित समान संधी निर्माण करायची? प्रश्न विचारणाऱ्या बुद्धीला प्रोत्साहन द्यायचे की परंपरेच्या नावाखाली तिच्यावर मर्यादा घालायच्या?

कारण समाजाचे भविष्य जन्माधारित वर्चस्व टिकवण्यात नाही; ते ज्ञानाची दारे सर्वांसाठी खुली करण्यात आहे.

जिथे ज्ञानावर मक्तेदारी संपते, तिथे समतेची सुरुवात होते. जिथे प्रश्न विचारण्याचे स्वातंत्र्य मिळते, तिथे विज्ञान फुलते. आणि जिथे माणसाचे मूल्य जन्मावर नव्हे तर माणूस म्हणून त्याच्या प्रतिष्ठेवर ठरते, तिथेच बाबासाहेबांच्या सामाजिक क्रांतीला खरा अर्थ प्राप्त होतो!