विशेष लेख | शिवजयंतीचा तारीख-तिथी वाद आणि ब्राह्मणी कर्मकांड!

महात्मा फुलेंनी शिवजयंतीच्या माध्यमातून जागवलेला स्वाभिमान आणि सामाजिक प्रबोधनाचा विचार कर्मकांडाच्या चौकटीत अडकवण्याचा प्रयत्न का? शिवरायांची जन्मतारीख निश्चित असताना तिथीचा आग्रह कशासाठी? पुरंदरे, बेडेकर आणि साळगांवकर यांच्या भूमिकांवर उपस्थित होणाऱ्या प्रश्नांची उत्तरे कोण देणार?

छत्रपती शिवाजी महाराज हे महाराष्ट्राचे आराध्य दैवत, स्वराज्याचे संस्थापक आणि बहुजन समाजाच्या स्वाभिमानाचे प्रेरणास्थान आहेत. त्यांच्या जन्मदिनाचा उत्सव हा सामाजिक एकतेचा, ऐतिहासिक अस्मितेचा आणि स्वराज्याच्या विचारांचा जागर असायला हवा होता. मात्र, शिवजयंतीच्या तारीख-तिथीवरून महाराष्ट्रात वर्षानुवर्षे वाद सुरू आहे. या वादामुळे शिवभक्तांमध्ये मतभेद निर्माण झाले, राजकीय पक्षांना स्वतंत्र भूमिका घेण्याची संधी मिळाली आणि शिवरायांच्या विचारांपेक्षा उत्सवाच्या दिवसालाच अधिक महत्त्व प्राप्त झाले.

या संपूर्ण वादाच्या मुळाशी कोणती विचारसरणी आहे, हा प्रश्न आता ठामपणे विचारण्याची वेळ आली आहे. परिवर्तनवादी लेखकांनी या वादासाठी ब्राह्मणी कर्मकांडप्रधान विचारसरणीला जबाबदार धरले आहे. या भूमिकेची ऐतिहासिक चिकित्सा करताना एक गोष्ट स्पष्टपणे मांडली पाहिजे : शिवरायांच्या जन्मदिनावर कोणत्याही पंचांगकर्त्याची, पुरोहितशाहीची किंवा राजकीय पक्षाची मक्तेदारी असू शकत नाही!

महात्मा फुलेंनी शिवजयंती लोकांपर्यंत नेली; मग कर्मकांडाचा आग्रह कशासाठी?

महात्मा जोतीराव फुले यांनी शिवरायांच्या इतिहासाला लोकाभिमुख स्वरूप दिले. रायगडावरील शिवरायांच्या समाधीस्थळाकडे लक्ष वेधले, शिवरायांच्या पराक्रमावर पोवाडा रचला आणि सार्वजनिक शिवजयंतीच्या परंपरेला चालना दिली.

फुलेंच्या दृष्टीने शिवजयंती म्हणजे केवळ प्रतिमापूजन किंवा धार्मिक विधी नव्हता. तो अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची प्रेरणा देणारा, समाजाला स्वतःच्या इतिहासाची जाणीव करून देणारा आणि स्वाभिमान जागवणारा सार्वजनिक उत्सव होता.

परंतु पुढील काळात शिवजयंतीच्या उत्सवाभोवती तारीख-तिथीचे मतभेद निर्माण झाले. तिथीच्या आग्रहामुळे शिवजयंतीचे मूळ सामाजिक प्रबोधनाचे स्वरूप बाजूला पडत असल्याची टीका परिवर्तनवादी विचारवंतांनी केली.

येथे प्रश्न केवळ कालगणनेचा नाही. प्रश्न असा आहे की, शिवरायांच्या विचारांना केंद्रस्थानी ठेवायचे की त्यांच्या जन्मदिनाच्या निमित्ताने पंचांग आणि कर्मकांडाचे वर्चस्व निर्माण करायचे?

पुरंदरे, बेडेकर आणि साळगांवकर यांच्या भूमिकांची चिकित्सा झालीच पाहिजे!

शिवजयंतीच्या तारीख-तिथी वादाच्या संदर्भात बाबासाहेब पुरंदरे, बेडेकर आणि जयंत साळगांवकर यांची नावे परिवर्तनवादी साहित्यात चर्चेत येतात. तिथीनुसार शिवजयंती साजरी करण्याच्या आग्रहावरून त्यांच्या भूमिकांवर टीका करण्यात आली आहे.

या टीकेचा मुख्य मुद्दा महत्त्वाचा आहे. ऐतिहासिक जन्मतारीख स्वीकारली गेल्यानंतरही तिथीच्या आधारावर स्वतंत्र शिवजयंती साजरी करण्याचा आग्रह का कायम राहिला?

तथापि, या व्यक्तींनी संगनमताने वाद निर्माण केला किंवा शिवभक्तांमध्ये फूट पाडण्याचा कट रचला, असे ठामपणे सिद्ध करण्यासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावे आवश्यक आहेत. आरोप आणि सिद्ध इतिहास यांत फरक ठेवणे हीच जबाबदार इतिहासचिकित्सा आहे.

मात्र, याचा अर्थ त्यांच्या सार्वजनिक भूमिकांना प्रश्न विचारू नयेत असा अजिबात नाही.

शिवरायांच्या जन्मदिनाबाबत ऐतिहासिक संशोधन महत्त्वाचे की पंचांगकर्त्यांचा आग्रह? हा प्रश्न विचारणे म्हणजे इतिहासाचा अपमान नव्हे, तर इतिहासाला न्याय देण्याचा प्रयत्न आहे.

१९ फेब्रुवारी निश्चित असताना तिथीचा हट्ट का?

छत्रपती शिवाजी महाराजांची १९ फेब्रुवारी १६३० ही जन्मतारीख महाराष्ट्र शासनाने अधिकृतपणे स्वीकारली आहे. या तारखेनुसार दरवर्षी राज्यभर शासकीय शिवजयंती साजरी केली जाते.

देशातील सर्व प्रमुख प्रशासकीय व्यवहार निश्चित तारखांनुसार चालतात. ग्रामपंचायतीपासून संसदेपर्यंत, शाळांपासून विद्यापीठांपर्यंत आणि न्यायालयांपासून शासकीय कार्यालयांपर्यंत सर्वत्र तारीख ही सार्वजनिक कामकाजाची प्रमाणित पद्धत आहे.

मग शिवजयंतीच्या बाबतीतच तिथीचा आग्रह कशासाठी?

तिथीनुसार धार्मिक उत्सव साजरे करण्याची भारतीय परंपरा आहे. त्या परंपरेचा आदर केला पाहिजे. परंतु ऐतिहासिक जन्मतारीख आणि धार्मिक कालगणना या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत.

शिवरायांचा जन्मदिन हा इतिहासाचा विषय आहे. त्याला धार्मिक कर्मकांडाची अनिवार्य अट लावणे योग्य नाही.

शिवाजी महाराजांचा इतिहास पंचांगात बंदिस्त करता येणार नाही. शिवरायांचे कर्तृत्व हे कोणत्याही तिथीपेक्षा मोठे आहे!

ब्राह्मणी कर्मकांडाच्या वर्चस्वाला प्रश्न विचारलेच पाहिजेत!

भारतीय समाजात दीर्घकाळ धार्मिक विधी, मुहूर्त आणि पंचांग यांना महत्त्व दिले गेले. या परंपरेतील पुरोहितकेंद्री वर्चस्वावर महात्मा फुले, राजर्षी शाहू महाराज आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारप्रवाहातून मूलभूत प्रश्न उपस्थित झाले.

धार्मिक कर्मकांडावर अवलंबून असलेली सामाजिक व्यवस्था आणि विवेकनिष्ठ, समताधिष्ठित समाजव्यवस्था यांच्यातील संघर्ष हा महाराष्ट्राच्या प्रबोधनपर इतिहासाचा महत्त्वाचा भाग आहे.

शिवजयंतीच्या तिथीविषयक आग्रहाकडेही या व्यापक संदर्भातून पाहता येते. मात्र, एखाद्या कालगणनेचा पुरस्कार करणारी प्रत्येक व्यक्ती पुरोहितशाहीचे वर्चस्व निर्माण करू पाहते, असा निष्कर्ष काढणे चुकीचे ठरेल.

टीका झाली पाहिजे ती विशिष्ट विचारसरणीच्या वर्चस्ववादी प्रवृत्तीवर, संपूर्ण ब्राह्मण समाजावर नव्हे.

शिवरायांच्या नावाने कर्मकांड अनिवार्य करण्याचा किंवा ऐतिहासिक जन्मतारखेला दुय्यम ठरवण्याचा प्रयत्न होत असेल, तर त्याला ठाम वैचारिक विरोध झालाच पाहिजे.

दोन शिवजयंती, दोन गट आणि राजकीय स्वार्थ!

शिवजयंतीच्या तारीख-तिथी वादाचा सर्वाधिक फायदा कोणाला होतो, याचे आत्मपरीक्षण आवश्यक आहे.

एका बाजूला १९ फेब्रुवारीला शिवजयंती साजरी करणारे शिवभक्त, तर दुसऱ्या बाजूला तिथीनुसार उत्सव साजरा करणारे शिवभक्त. या मतभेदांचा उपयोग काही राजकीय संघटना स्वतंत्र शक्तिप्रदर्शनासाठी करतात.

परिणामी, शिवरायांच्या विचारांवर एकत्र येण्याऐवजी उत्सवाच्या तारखेवरून परस्परांवर टीका केली जाते.

ही परिस्थिती शिवरायांच्या व्यापक स्वराज्यविचाराला शोभणारी नाही.

शिवरायांनी विविध समाजघटकांना एकत्र आणून स्वराज्य उभारले. आज त्यांच्या जन्मदिनावरूनच समाजात मतभेद वाढत असतील, तर तो आपल्या सार्वजनिक संस्कृतीचा पराभव आहे.

शिवरायांच्या विचारांपेक्षा कर्मकांड मोठे होऊ शकत नाही!

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी रयतेच्या संरक्षणाला, न्यायाला आणि प्रभावी प्रशासनाला प्राधान्य दिले. त्यांच्या राज्यकारभारातील दूरदृष्टी आजही अभ्यासण्यासारखी आहे.

शिवजयंतीच्या निमित्ताने शेतकऱ्यांच्या समस्या, महिलांची सुरक्षितता, सामाजिक न्याय, गड-किल्ल्यांचे संवर्धन आणि स्वराज्याच्या प्रशासनाचा अभ्यास यावर चर्चा झाली पाहिजे.

परंतु शिवजयंती कधी साजरी करायची, यावरच सर्व शक्ती खर्च झाली तर शिवरायांचे विचार समाजापर्यंत कसे पोहोचणार?

शिवरायांना खऱ्या अर्थाने अभिवादन करायचे असेल, तर इतिहासाचा अभ्यास आणि समाजप्रबोधन हे उत्सवाचे केंद्र असले पाहिजे.

आता वाद नव्हे, ऐतिहासिक स्पष्टता हवी!

शिवजयंतीच्या वादासंदर्भात उपस्थित करण्यात आलेल्या ऐतिहासिक दाव्यांचे दस्तऐवजांसह संशोधन झाले पाहिजे. सार्वजनिक शिवजयंतीच्या प्रारंभाचा इतिहास, विविध संशोधकांची भूमिका, जन्मतारीख निश्चित करण्याची प्रक्रिया आणि तिथीच्या परंपरेचा विकास याबाबत समाजासमोर स्पष्ट माहिती आली पाहिजे.

१९ फेब्रुवारी ही अधिकृत जन्मतारीख व्यापक पातळीवर साजरी करणे हे सार्वजनिक एकात्मतेसाठी उपयुक्त ठरू शकते. तिथीनुसार उत्सव साजरा करणाऱ्यांच्या श्रद्धेचाही आदर राखता येतो. परंतु या दोन भूमिकांमधील मतभेदाचे रूपांतर जातीय संघर्षात किंवा राजकीय वैमनस्यात होऊ देता कामा नये.

 शिवरायांच्या नावावर पंचांगाची मक्तेदारी खपवून घेणार नाही!

महात्मा फुलेंनी सार्वजनिक शिवजयंतीच्या माध्यमातून जो स्वाभिमानाचा विचार समाजापुढे ठेवला, तो आज अधिक ताकदीने पुढे नेण्याची आवश्यकता आहे.

शिवजयंती हा कर्मकांडाचा नव्हे, तर कर्तृत्वाचा उत्सव आहे. तो जातीय वर्चस्वाचा नव्हे, तर सामाजिक समतेचा उत्सव आहे. तो राजकीय शक्तिप्रदर्शनाचा नव्हे, तर स्वराज्याच्या मूल्यांचा उत्सव आहे.

ब्राह्मणी कर्मकांडप्रधान विचारसरणीच्या प्रभावावर प्रश्न विचारणे ही प्रबोधनाची भूमिका आहे. त्याचबरोबर इतिहासातील प्रत्येक आरोप पुराव्यांच्या कसोटीवर तपासणे हीसुद्धा तितकीच आवश्यक जबाबदारी आहे.

शिवरायांची जन्मतारीख निश्चित असताना त्यांच्या जन्मोत्सवाभोवती अनावश्यक वाद कायम ठेवण्याचा प्रयत्न कोणत्याही विचारसरणीकडून होत असेल, तर त्याला स्पष्ट विरोध झाला पाहिजे.

कारण शिवराय हे कोणत्याही पंचांगकर्त्याची खासगी मालमत्ता नाहीत. ते महाराष्ट्राच्या आणि देशाच्या इतिहासातील महान लोकनायक आहेत.

शिवरायांना पंचांगात अडकवू नका. त्यांच्या विचारांना समाजात रुजवा. तारीख-तिथीच्या वादापेक्षा स्वराज्य, समता आणि स्वाभिमान मोठा आहे!

संपादकीय नोंद : लेखातील ऐतिहासिक व्यक्तींच्या भूमिकांविषयीचे आरोप हे दिलेल्या मूळ साहित्यामधील परिवर्तनवादी दृष्टिकोन म्हणून मांडले आहेत. त्या आरोपांची स्वतंत्र पुष्टी झालेली नाही. प्रकाशनापूर्वी संबंधित ऐतिहासिक संदर्भांची पडताळणी आवश्यक आहे.