विधान परिषद निवडणुकीची मतमोजणी कशी होते? पसंतीक्रम, मतांचे हस्तांतरण आणि विजयाचा कोटा समजून घ्या!

मुंबई : भारतीय लोकशाही ही जगातील सर्वात मोठ्या लोकशाही व्यवस्थांपैकी एक आहे. लोकशाही केवळ संविधानावर आधारित नसून, निवडणूक प्रक्रियेतून ती अधिक बळकट होते. लोकशाही म्हणजे केवळ मतदान करणे नव्हे, तर लोकांच्या सहभागातून चालणारी शासनव्यवस्था आहे. अब्राहम लिंकन यांच्या प्रसिद्ध व्याख्येनुसार, “लोकांचे, लोकांद्वारे आणि लोकांसाठी चालवलेले शासन म्हणजे लोकशाही.”

महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या तीन पदवीधर आणि दोन शिक्षक मतदारसंघांच्या निवडणुकांमुळे सध्या मतमोजणी प्रक्रियेची चर्चा सुरू आहे. औरंगाबाद, पुणे आणि नागपूर या तीन पदवीधर मतदारसंघांसह अमरावती आणि पुणे या दोन शिक्षक मतदारसंघांत २३ ऑक्टोबर रोजी मतदान झाले. या पाच मतदारसंघांत एकूण १८२ उमेदवार निवडणूक रिंगणात आहेत. २७ ऑक्टोबर २०२६ रोजी मतमोजणी होणार असल्याने निकालाबाबत उत्सुकता वाढली आहे.

या निवडणुकांमध्ये पसंतीक्रमानुसार मतदान आणि मतांचे हस्तांतरण ही प्रक्रिया महत्त्वाची असते. त्यामुळे पहिल्या फेरीत सर्वाधिक मते मिळवणारा उमेदवारच विजयी होईल, असे नाही. नेमकी ही प्रक्रिया कशी चालते, हे एका काल्पनिक उदाहरणातून समजून घेऊया.

विजयाचा कोटा कसा ठरतो?

मतमोजणीमध्ये विजयासाठी आवश्यक असलेला कोटा निश्चित करणे महत्त्वाचे असते. उदाहरणार्थ, एखाद्या मतदारसंघात १०,००० वैध मते असतील, तर कोटा काढण्याचे सूत्र असे आहे :

विजयाचा कोटा = (एकूण वैध मते ÷ २) + १

या उदाहरणानुसार विजयाचा कोटा ५,००१ मते ठरतो. मात्र, प्रत्यक्ष निवडणुकीतील कोटा आणि मतमोजणीची पद्धत संबंधित निवडणुकीला लागू असलेल्या नियमांनुसार निश्चित केली जाते.

पहिली फेरी : पहिल्या पसंतीची मते

समजा, एका मतदारसंघात अ, ब, क आणि ड असे चार उमेदवार आहेत. पहिल्या पसंतीच्या मतांची विभागणी पुढीलप्रमाणे झाली :

उमेदवार अ : ४,००० मते

उमेदवार ब : ३,००० मते

उमेदवार क : २,००० मते

उमेदवार ड : १,००० मते

एकूण वैध मते १०,००० आहेत. विजयासाठी ५,००१ मतांचा कोटा आवश्यक असताना कोणत्याही उमेदवाराला तो मिळालेला नाही. त्यामुळे मतमोजणी पुढील टप्प्यात जाते.

दुसरी फेरी : सर्वांत कमी मते मिळालेल्या उमेदवाराची मते

या उदाहरणात उमेदवार ड याला सर्वांत कमी म्हणजेच १,००० मते मिळाली आहेत. त्यामुळे लागू नियमांनुसार त्याला बाद केल्यानंतर त्याच्या मतपत्रिकांवरील पुढील वैध पसंती तपासल्या जातात.

समजा, या १,००० मतपत्रिकांपैकी ६०० मतपत्रिकांवर उमेदवार अ, तर ३०० मतपत्रिकांवर उमेदवार ब याला पुढील पसंती दिली आहे. उर्वरित १०० मतपत्रिकांवर हस्तांतरित करता येईल अशी वैध पुढील पसंती नाही.

हेही वाचा –  सिंहस्थ कुंभमेळ्याच्या स्वागतासाठी नाशिक सज्ज; प्रत्येक घरावर भगवा ध्वज लावा – गिरीश महाजन

या काल्पनिक उदाहरणात मतांचे हस्तांतरण झाल्यानंतर स्थिती अशी असेल :

उमेदवार अ : ४,००० + ६०० = ४,६०० मते

उमेदवार ब : ३,००० + ३०० = ३,३०० मते

उमेदवार क : २,००० मते

तरीही कोणताही उमेदवार विजयाच्या कोट्यापर्यंत पोहोचलेला नाही.

तिसरी फेरी : पुढील पसंतीक्रमाचा निर्णायक टप्पा

आता उरलेल्या उमेदवारांमध्ये उमेदवार क याला सर्वांत कमी म्हणजेच २,००० मते आहेत. उदाहरणातील नियमानुसार त्याला बाद केल्यानंतर त्याच्या मतपत्रिकांवरील पुढील वैध पसंती तपासल्या जातात.

समजा, त्यापैकी १,२०० मतपत्रिकांवर उमेदवार अ आणि ५०० मतपत्रिकांवर उमेदवार ब याला पुढील पसंती दिली आहे. उर्वरित ३०० मतपत्रिकांवर हस्तांतरित करता येईल अशी वैध पुढील पसंती नाही.

त्यानुसार मतांचे हस्तांतरण झाल्यानंतर :

उमेदवार अ : ४,६०० + १,२०० = ५,८०० मते

उमेदवार ब : ३,३०० + ५०० = ३,८०० मते

या काल्पनिक उदाहरणात उमेदवार अ याला ५,८०० मते मिळाल्याने तो ५,००१ मतांच्या कोट्यापर्यंत पोहोचतो आणि विजयी ठरतो.

मतमोजणीला वेळ का लागतो?

या उदाहरणावरून स्पष्ट होते की पहिल्या पसंतीत सर्वाधिक मते मिळवणाऱ्या उमेदवाराचा विजय निश्चित नसतो. पुढील पसंतीक्रमानुसार मतांचे हस्तांतरण झाल्यानंतरच निकालाचे चित्र स्पष्ट होऊ शकते. त्यामुळे प्रत्येक मतपत्रिकेवरील पसंतीक्रमाला महत्त्व असते.

प्रत्यक्ष मतमोजणीमध्ये मतपत्रिकांची वैधता तपासणे, संदिग्ध मतपत्रिकांबाबत निर्णय घेणे आणि लागू नियमांनुसार मतांचे वर्गीकरण व हस्तांतरण करणे अशा प्रक्रिया पार पडतात. उमेदवारांना विजयाचा कोटा मिळेपर्यंत किंवा नियमांनुसार निकाल निश्चित होईपर्यंत मतमोजणी पुढे सुरू राहू शकते. त्यामुळे या निवडणुकांचे निकाल जाहीर होण्यासाठी वेळ लागू शकतो आणि प्रत्येक फेरीकडे उमेदवारांसह मतदारांचेही लक्ष लागलेले असते.

महाईन्यूज-X वर फॉलो करा : महाईन्यूजला instagram वर फॉलो करा