अंक विरुद्ध ज्ञान : विद्यार्थ्यांची दुविधा

आजच्या शिक्षण प्रणालीत विद्यार्थी एका मोठ्या दुविधेला सामोरे जात आहेत—अंक अधिक महत्त्वाचे की खरे ज्ञान? सध्याच्या काळात परीक्षेचे निकाल, टक्केवारी आणि रँक यांनाच यशाचे मुख्य मापदंड मानले जाऊ लागले आहेत. त्यामुळे बहुतेक विद्यार्थी ज्ञानसंपादनाऐवजी जास्तीत जास्त अंक मिळवण्यावर लक्ष केंद्रित करतात.

विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यात अंकांची महत्त्वाची भूमिका असते. चांगले अंक पुढील शिक्षण, स्पर्धा परीक्षा आणि करिअरच्या संधी उपलब्ध करून देतात. समाज, पालक आणि शाळा देखील अनेकदा विद्यार्थ्यांची क्षमता अंकीय निकषांवर मोजतात. यामुळे विद्यार्थ्यांवर चांगली कामगिरी करण्याचा ताण वाढतो. अनेक वेळा हा ताण तणाव, भीती आणि आत्मविश्वासाच्या कमतरतेचे कारण ठरतो.

दुसरीकडे, खरे ज्ञान विद्यार्थ्यांची विचारशक्ती, समज आणि समस्या सोडवण्याची क्षमता विकसित करते. ज्ञान केवळ पाठ्यपुस्तकांपुरते मर्यादित नसून, ते जीवनानुभव, व्यवहारिक शिक्षण आणि नैतिक मूल्यांशीही जोडलेले असते. जेव्हा विद्यार्थी फक्त घोकंपट्टी करून परीक्षा पास करण्याचा प्रयत्न करतात, तेव्हा त्यांचे ज्ञान अल्पकालीन ठरते आणि जीवनात त्याचा उपयोग मर्यादित राहतो.

या दुविधेचा सर्वात मोठा तोटा असा की सर्जनशीलता, जिज्ञासा आणि मौलिक विचारांना पुरेसे स्थान मिळत नाही. विद्यार्थी प्रश्न विचारण्याऐवजी उत्तरे पाठ करू लागतात. शिक्षणाचा उद्देश केवळ परीक्षा पास करणे नसून जीवन समजून घेणे आणि जबाबदार, सुजाण नागरिक बनणे हा असावा.

शिक्षक आणि पालकांची जबाबदारी आहे की त्यांनी विद्यार्थ्यांना अंकांसोबतच ज्ञानाचे महत्त्वही समजावून सांगावे. व्यवहारिक ज्ञान, कौशल्यविकास आणि मानसिक समतोल यांवर भर देणाऱ्या शिक्षणपद्धतीची आवश्यकता आहे. प्रकल्पकार्य, समूहचर्चा आणि अनुभवाधारित अध्यापन या दिशेने उपयुक्त ठरू शकतात.

शेवटी असे म्हणता येईल की अंक आणि ज्ञान—दोन्हींचा समतोल आवश्यक आहे. अंक हे यशाचे साधन असू शकतात, पण ज्ञान ही जीवनाची खरी संपत्ती आहे. विद्यार्थी हा समतोल समजून घेतात, तेव्हाच शिक्षणाचा खरा उद्देश पूर्ण होतो.

प्रीती महाजन,
*प्राथमिक विभाग शिक्षिका,
प्रियदर्शनी स्कूल, मोशी*