UPI-MDRवरून राजकारण तापलं; ₹२ हजारांवरील व्यवहारांवर शुल्काचा दावा, ग्राहकांवर थेट भार नाही

नवी दिल्ली : UPI पेमेंटवरील MDR (Merchant Discount Rate) शुल्काच्या मुद्द्यावरून राजकीय वातावरण तापले आहे. ₹२ हजारांपेक्षा जास्त UPI व्यवहारांवर MDR लागू करण्याच्या प्रस्तावित बदलावरून विरोधकांनी सरकारवर टीका केली आहे. लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते राहुल गांधी यांनीही या मुद्द्यावर सरकारला लक्ष्य करत UPIवरील शुल्काचा निर्णय रद्द करण्याची मागणी केली आहे.

मात्र, या शुल्काचा थेट परिणाम सर्वसामान्य UPI वापरकर्त्यांवर होणार आहे का, असा प्रश्न उपस्थित होत आहे. उपलब्ध माहितीनुसार MDR हे ग्राहकाकडून थेट आकारले जाणारे शुल्क नसून व्यापारी व्यवहाराशी संबंधित शुल्क आहे. त्यामुळे UPIद्वारे व्यक्ती ते व्यक्ती (P2P) व्यवहार करणाऱ्या ग्राहकांना याचा थेट फटका बसत नाही.

ग्राहकांना UPIसाठी स्वतंत्र शुल्क?

सर्वसामान्य ग्राहकाने UPI अॅपच्या माध्यमातून पैसे पाठवताना स्वतंत्र UPI शुल्क द्यावे लागणार नाही, अशी या प्रस्तावित रचनेची भूमिका आहे. PhonePe, Google Pay, Paytm यांसारख्या अॅपवरून सामान्य UPI व्यवहार केल्याबद्दल ग्राहकाकडून MDR आकारला जाणार नाही.

व्यक्ती ते व्यक्ती म्हणजेच P2P व्यवहारांवरही MDR लागू होत नाही. NPCIच्या माहितीनुसार UPI ही दोन बँक खात्यांदरम्यान तत्काळ पैसे हस्तांतरित करणारी प्रणाली आहे.

मग MDR कोणाला भरावा लागतो?

MDRचा संबंध मुख्यतः Person-to-Merchant (P2M) व्यवहारांशी असतो. तुमच्या कॉपीतील प्रस्तावित रचनेनुसार ₹२ हजारांपेक्षा अधिक पात्र P2M व्यवहारांवर 0.4 टक्के MDR आकारला जाण्याचा दावा आहे. मात्र, या दराची आणि अंमलबजावणीची अधिकृत अधिसूचना उपलब्ध अधिकृत NPCI स्रोतांमध्ये सध्या स्पष्टपणे आढळत नाही.

हेही वाचा –  पुण्यात फडणवीसांना मराठा आंदोलकांचा घेराव; दुसरीकडे जरांगेंची प्रकृती खालावली

जर 0.4 टक्के दर लागू झाला, तर गणितानुसार—

₹२,५०० व्यवहार → ₹१० MDR

₹१०,००० व्यवहार → ₹४० MDR

₹५०,००० व्यवहार → ₹२०० MDR

₹७५,००० व्यवहार → ₹३०० MDR

मात्र हे आकडे 0.4 टक्के दर गृहीत धरून केलेले गणित आहे; प्रत्यक्ष लागू शुल्कासाठी अंतिम अधिकृत नियम पाहणे आवश्यक आहे.

ग्राहकांकडून वेगळे शुल्क घेता येणार का?

MDRच्या नावाखाली UPI वापरल्याबद्दल ग्राहकाकडून स्वतंत्र शुल्क आकारले जाते का, हा महत्त्वाचा मुद्दा आहे. MDRची रचना व्यापारी आणि पेमेंट इकोसिस्टममधील शुल्काशी संबंधित असल्याने ग्राहकाच्या बिलावर स्वतंत्र ‘UPI MDR’ लावण्याचा प्रश्न वेगळा आहे.

त्यामुळे ग्राहकांनी UPI पेमेंट करताना व्यापाऱ्याने स्वतंत्र शुल्क मागितल्यास त्याची पावती आणि व्यवहाराचे तपशील जतन करणे महत्त्वाचे ठरू शकते.

ऑगस्टमध्ये २४.५ अब्ज UPI व्यवहार

UPIचा वापर देशभरात मोठ्या प्रमाणावर होत आहे. NPCIच्या अधिकृत आकडेवारीनुसार ऑगस्ट २०२६ मध्ये UPIवर 24,508.96 दशलक्ष म्हणजे सुमारे २४.५१ अब्ज व्यवहार झाले. या व्यवहारांची एकूण किंमत सुमारे ₹२९.८२ लाख कोटी होती.

त्यामुळे व्यापाऱ्यांच्या व्यवहार खर्चात बदल झाल्यास त्याचा डिजिटल पेमेंटच्या वापरावर काय परिणाम होतो, याकडे उद्योगाचे आणि ग्राहकांचे लक्ष राहणार आहे. मात्र, MDRचा भार भविष्यात ग्राहकांकडे वळवला जाईल किंवा त्यामुळे रोखीचे व्यवहार वाढतील, असे निश्चितपणे सांगण्यासाठी अधिकृत नियम आणि त्यानंतरची बाजारातील प्रत्यक्ष स्थिती पाहणे आवश्यक आहे.

महाईन्यूज-X वर फॉलो करा : महाईन्यूजला instagram वर फॉलो करा