व्यवस्थापनामध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर आणि विनियोग

निर्णयक्षमतेपासून व्यवसायाच्या पुनर्रचनेपर्यंतचा नवा प्रवास

0 10,003 3 minutes read

व्यवस्थापनामध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर आणि विनियोग

डॉ. अमोल माने
सहयोगी प्राध्यापक आणि
अधिष्ठाता, वाणिज्य आणि व्यवस्थापन विद्याशाखा
माईर्स एमआयटी कला, वाणिज्य आणि विज्ञान महाविद्यालय, आळंदी, पुणे

आजच्या अत्यंत वेगवान आणि जागतिकीकरणाच्या स्पर्धात्मक युगात कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) हा शब्द केवळ माहिती-तंत्रज्ञान क्षेत्रापुरता मर्यादित राहिलेला नाही; तर ती आधुनिक व्यवस्थापनशास्त्राची एक अपरिहार्य गरज बनली आहे. एकेकाळी केवळ कल्पनारंजनापुरते मर्यादित वाटणारे हे तंत्रज्ञान आता कॉर्पोरेट जगाच्या निर्णयप्रक्रियेच्या केंद्रस्थानी विराजमान झाले आहे. विशेषतः जनकात्मक कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे (Generative AI) ‘केवळ माहितीचे विश्लेषण करणारे तंत्रज्ञान’ ते ‘प्रत्यक्ष कामकाजात सहभागी होणारे तंत्रज्ञान’ असा या तंत्रज्ञानाचा प्रवास सुरू झाला आहे.

जागतिक आकडेवारी आणि वास्तव

जागतिक स्तरावरील नामांकित सल्लागार संस्थांच्या अलीकडील अभ्यासांवर नजर टाकल्यास व्यवस्थापनात कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा शिरकाव किती वेगाने होत आहे, याची प्रचिती येते. मॅकिन्से (McKinsey) च्या सर्वेक्षणानुसार जगभरातील बहुसंख्य संस्था — सुमारे तीन-चतुर्थांशाहून अधिक — आपल्या किमान एका व्यावसायिक कार्यक्षेत्रात जनकात्मक कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा नियमित वापर करू लागल्या आहेत, आणि हे प्रमाण गेल्या दोन-तीन वर्षांत लक्षणीयरीत्या वाढले आहे. मात्र त्याचबरोबर बहुसंख्य संस्थांना अद्याप त्यातून महसुलावर ठोस आणि मोजता येण्याजोगा परिणाम साधता आलेला नाही, असेही याच अभ्यासांत नमूद आहे. यावरून हे स्पष्ट होते की आता प्रश्न ‘कृत्रिम बुद्धिमत्ता वापरायची की नाही?’ हा उरलेला नसून ‘तिचा व्यवसायमूल्य निर्माण करण्यासाठी प्रभावी विनियोग कसा करायचा?’ हा आहे.

डेलॉईट च्या अहवालानुसार, मोठ्या संख्येने संस्थांनी कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वापरामुळे उत्पादकतेत आणि कार्यक्षमतेत लक्षणीय वाढ नोंदवली असून, अनेक संस्थांना अधिक अचूक व जलद धोरणात्मक निर्णय घेण्यास मदत होत आहे. तरीही केवळ मोजक्याच कंपन्याच या तंत्रज्ञानाचा संपूर्ण उपक्रम-पातळीवर विस्तार करू शकल्या आहेत, हा विरोधाभासही अधोरेखित करण्याजोगा आहे. यावरून असे दिसते की कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा स्वीकार वेगाने होत असला, तरी तिच्या प्रभावी अंमलबजावणीसाठी परिपक्व व्यवस्थापकीय दृष्टिकोन आणि सक्षम पायाभूत सुविधा अत्यावश्यक आहेत.

कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा व्यवस्थापनाच्या विविध क्षेत्रांतील विनियोग

वित्त व्यवस्थापनात कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर आर्थिक नोंदींचे स्वयंचलन, भविष्यातील महसूल व नफ्याचा अंदाज, पत-जोखीम मूल्यांकन आणि फसवणूक शोधण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर होत आहे. ईवाय (EY) आणि केपीएमजी यांसारख्या संस्थांच्या निरीक्षणानुसार, लेखापरीक्षण व अनुपालन प्रक्रियेत या तंत्रज्ञानामुळे मानवी चुकांचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या घटले आहे. त्यामुळे मुख्य वित्त अधिकाऱ्याची भूमिका केवळ अहवाल तयार करण्यापुरती न राहता माहितीआधारित धोरणात्मक निर्णयनिर्मितीकडे वळत आहे.

मनुष्यबळ व्यवस्थापनात भरती प्रक्रिया, बायोडेटा छाननी, कर्मचारी सहभाग विश्लेषण, कौशल्यविकास आणि कर्मचारी गळतीचा अंदाज यांसाठी कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर आता सर्वसामान्य बाब बनली आहे. डेलॉईटच्या अभ्यासानुसार, बहुसंख्य कंपन्यांमध्ये या तंत्रज्ञानामुळे कर्मचाऱ्यांच्या कामाच्या स्वरूपात व जबाबदाऱ्यांमध्ये लक्षणीय बदल घडत आहेत. मात्र भरतीसारख्या संवेदनशील प्रक्रियेत अल्गोरिदमिक पूर्वग्रह, गोपनीयता आणि मानवी विवेक यांचा विचार अपरिहार्य ठरतो.

विपणन व विक्री व्यवस्थापनात ग्राहक विभागणी, भावविश्लेषण, वैयक्तिकृत जाहिराती, शिफारस-प्रणाली आणि संवादसाहाय्यक (chatbots) यांमुळे प्रत्येक ग्राहकासाठी अधिक वैयक्तिक अनुभव निर्माण करता येतो. बाजारातील मागणीनुसार किमतींत बदल करणारी ‘गतिशील किंमतरचना’ आणि भविष्यवेधी विक्री-अंदाज यांमुळे कंपन्यांचा गुंतवणुकीवरील परतावा वेगाने वाढत आहे.

पुरवठा साखळी व लॉजिस्टिक्स व्यवस्थापनात मागणीचा अंदाज, साठा अनुकूलन, मार्ग अनुकूलन, गोदाम स्वयंचलन आणि पुरवठादार-जोखीम विश्लेषण यांमुळे खर्चात घट आणि सेवा-वितरण अधिक लवचिक बनले आहे. जागतिक महामारीनंतरच्या अनिश्चिततेचा सामना करण्यासाठी अनेक बहुराष्ट्रीय कंपन्यांनी अशा प्रणाली स्वीकारल्या आहेत.

उत्पादन व कार्यचालन व्यवस्थापनात पूर्वानुमानित देखभाल, संगणकीय दृष्टी (computer vision) आधारित गुणवत्ता तपासणी आणि उत्पादन नियोजन यांमुळे उत्पादकता वाढली आहे. यंत्रसामग्रीतील संभाव्य बिघाड आधीच ओळखता येत असल्याने उत्पादन खंडित होण्याचे प्रमाण घटले आहे.

भारतासारख्या विकसनशील अर्थव्यवस्थेतही ही संधी मोठी आहे — नॅसकॉम च्या अभ्यासानुसार माहिती व कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे भारताच्या स्थूल राष्ट्रीय उत्पन्नात नजीकच्या काळात कोट्यवधी डॉलरची भर पडण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे.

आव्हाने आणि भविष्यातील वाटचाल

इतके फायदे असूनही, कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या अंमलबजावणीत गंभीर आव्हाने आहेत. आयबीएम (IBM) च्या अभ्यासानुसार माहितीची अचूकता व पूर्वग्रह, स्वामित्व-माहितीची कमतरता आणि तज्ज्ञ मनुष्यबळाचा अभाव हे प्रमुख अडथळे ठरत आहेत. यासोबतच माहिती-गोपनीयता, वाढते सायबरहल्ले आणि रोजगारातील बदल यांसारख्या नैतिक प्रश्नांकडेही गांभीर्याने लक्ष द्यावे लागेल. त्यामुळे ‘जबाबदार कृत्रिम बुद्धिमत्ता’, योग्य प्रशासन-चौकट आणि मानवी विवेकाचा समावेश ही भविष्यातील व्यवस्थापनाची अनिवार्य तत्त्वे ठरणार आहेत.

निष्कर्ष

थोडक्यात, कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही मानवी व्यवस्थापकाला पर्याय ठरणारी शक्ती नसून, त्याच्या बुद्धिमत्तेला अधिक वेग, व्याप्ती आणि अचूकता देणारी सहकारी शक्ती आहे. जो व्यवस्थापक आणि जी संस्था हे तंत्रज्ञान केवळ खर्च-बचतीसाठी नव्हे, तर व्यवसायाच्या मूळ रचनेत खोलवर परिवर्तन घडवण्यासाठी वापरेल, तीच संस्था भविष्यातील जागतिक स्पर्धेत खऱ्या अर्थाने टिकून राहील. भविष्यातील व्यवस्थापकाला केवळ वित्त, मनुष्यबळ किंवा विपणनाचे ज्ञान पुरेसे ठरणार नाही; त्याला माहिती-साक्षरता, कृत्रिम-बुद्धिमत्ता-साक्षरता, चिकित्सक विचारशक्ती आणि नैतिक निर्णयक्षमता यांची सांगड घालावी लागेल. व्यावसायिक नेते, उद्योगपती, प्राध्यापक आणि विशेषतः विद्यार्थिवर्गाने या झपाट्याने होणाऱ्या बदलांना सामोरे जाण्यासाठी स्वतःला सतत अद्ययावत ठेवणे, हीच काळाची सर्वात मोठी आणि अटळ गरज आहे.