World Mental Health Day : सतत चिडचिड, झोपेच्या समस्या, मन उदास? मानसिक आरोग्याच्या या ५ लक्षणांकडे दुर्लक्ष करू नका!

मुंबई : आजच्या धावपळीच्या जीवनात कामाचा ताण, कौटुंबिक जबाबदाऱ्या आणि वैयक्तिक अडचणींमुळे अनेकांना मानसिक तणावाचा सामना करावा लागतो. सतत थकवा जाणवणे, छोट्या-छोट्या गोष्टींवर चिडचिड होणे, झोप न लागणे किंवा विनाकारण अस्वस्थ वाटणे, अशा लक्षणांकडे अनेकदा दुर्लक्ष केले जाते. मात्र, हे बदल दीर्घकाळ टिकून राहिले आणि दैनंदिन जीवनावर परिणाम करू लागले, तर मानसिक आरोग्याकडे गांभीर्याने लक्ष देणे आवश्यक आहे.

दरवर्षी १० ऑक्टोबर रोजी जागतिक मानसिक आरोग्य दिन (World Mental Health Day) साजरा केला जातो. मानसिक आरोग्याबाबत जनजागृती करणे, मानसिक समस्यांवर मोकळेपणाने बोलण्यास प्रोत्साहन देणे आणि गरजू व्यक्तींना योग्य मदत मिळवून देणे हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे. २०२६ मधील ‘Lived experiences heard: real voices, real change’ ही थीम मानसिक आरोग्याच्या समस्यांचा अनुभव घेतलेल्या व्यक्तींचे म्हणणे ऐकून घेणे आणि त्यांच्या अनुभवांना महत्त्व देण्यावर भर देते.

तणाव, नैराश्य आणि चिंतेची ५ लक्षणे ओळखा

तणाव, नैराश्य (Depression) आणि चिंता (Anxiety) या वेगवेगळ्या मानसिक अवस्था आहेत. त्यांची काही लक्षणे सारखी असू शकतात; मात्र त्यांची कारणे आणि उपचार व्यक्तीनुसार वेगवेगळे असू शकतात.

१. सतत उदास किंवा निराश वाटणे

अनेक दिवस मन उदास राहणे, निराशा जाणवणे किंवा पूर्वी आवडणाऱ्या गोष्टींमधील रस कमी होणे, ही नैराश्याची संभाव्य लक्षणे असू शकतात. ही स्थिती टिकून राहिल्यास आणि दैनंदिन कामांवर परिणाम होत असल्यास तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

हेही वाचा –  पिंपरी चिंचवड जिल्हास्तरीय बॉक्सिंग स्पर्धा: न्यू इंग्लिश मीडियम स्कूलच्या १३ विद्यार्थ्यांची चमकदार कामगिरी; ८ पदकांवर कोरले नाव

२. विनाकारण अस्वस्थता आणि भीती

भविष्यात काहीतरी वाईट घडेल अशी सतत भीती वाटणे, छोट्या गोष्टींचाही अतिविचार करणे, चिंता नियंत्रित करणे कठीण जाणे किंवा बेचैनी जाणवणे, ही चिंतेशी संबंधित लक्षणे असू शकतात.

३. झोप आणि भुकेत बदल

रात्री झोप न लागणे, वारंवार जाग येणे, नेहमीपेक्षा जास्त झोप येणे किंवा भुकेत बदल होणे, याकडे दुर्लक्ष करू नये. अशा बदलांमागे अनेक कारणे असू शकतात. ते दीर्घकाळ टिकल्यास वैद्यकीय सल्ला घेणे उपयुक्त ठरते.

४. एकाग्रता कमी होणे

कामात लक्ष न लागणे, वारंवार गोष्टी विसरणे, निर्णय घेण्यात अडचण येणे किंवा रोजची कामे करणे कठीण वाटणे, हेही मानसिक आरोग्याशी संबंधित बदल असू शकतात.

५. चिडचिड आणि एकटेपणा जाणवणे

छोट्या गोष्टींवर राग येणे, मित्र-परिवारापासून दूर राहणे किंवा कोणाशीही बोलावेसे न वाटणे, अशी लक्षणे वारंवार जाणवत असतील तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नका. विश्वासू व्यक्तीशी संवाद साधणे आणि गरजेनुसार तज्ज्ञांची मदत घेणे महत्त्वाचे आहे.

मानसिक आरोग्य चांगले ठेवण्यासाठी या सवयी उपयुक्त

चहा-कॉफीचे प्रमाण मर्यादित ठेवा : जास्त कॅफीनमुळे काही व्यक्तींमध्ये अस्वस्थता वाढू शकते आणि झोपेवर परिणाम होऊ शकतो.

संतुलित आहार घ्या : जेवणाच्या वेळा नियमित ठेवा. आहारात डाळी, भाज्या, फळे, संपूर्ण धान्य आणि प्रथिनांचा समावेश करा.

पुरेशी झोप घ्या : दररोज झोपण्याची आणि उठण्याची वेळ शक्यतो नियमित ठेवा.

शारीरिक हालचाल करा : नियमित चालणे किंवा आवडता हलका व्यायाम केल्याने मनःस्थिती सुधारण्यास मदत होऊ शकते.

मनातील भावना व्यक्त करा : तणाव किंवा चिंता मनात दाबून ठेवण्याऐवजी विश्वासू व्यक्तीशी बोला. मद्यपान टाळणे आणि स्वतःसाठी वेळ काढणेही महत्त्वाचे आहे.

नैराश्य जाणवत असल्यास काय करावे?

उदासीनता, निराशा किंवा आवडत्या गोष्टींमधील रस कमी होणे अशी लक्षणे सतत जाणवत असतील, तर मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांची मदत घ्या. समुपदेशन, मानसोपचार किंवा डॉक्टरांनी सुचवलेली औषधे यांमुळे मदत मिळू शकते. कॉग्निटिव्ह बिहेवियरल थेरपी (CBT) ही काही मानसिक समस्यांसाठी वापरली जाणारी उपचारपद्धती आहे. उपचार व्यक्तीची लक्षणे, गरजा आणि परिस्थिती लक्षात घेऊन ठरवले जातात.

भारतात Tele-MANAS हेल्पलाइन १४४१६ या क्रमांकावर मानसिक आरोग्यविषयक मदत मिळू शकते. ही सेवा २४ तास उपलब्ध असल्याची माहिती अधिकृत सेवेकडून तपासून घ्यावी.

मानसिक आरोग्याबद्दल बोलणे हीच मदतीची सुरुवात

मानसिक आरोग्याची समस्या असणे ही कमजोरी नाही. शारीरिक आरोग्याप्रमाणेच मानसिक आरोग्याची काळजी घेणेही महत्त्वाचे आहे. लक्षणे दीर्घकाळ टिकत असतील किंवा दैनंदिन जीवनावर परिणाम करत असतील, तर योग्य वेळी मदत घ्या. स्वतःच्या भावनांना समजून घ्या, जवळच्या व्यक्तींशी संवाद साधा आणि गरज पडल्यास तज्ज्ञांचा सल्ला घेण्यास संकोच करू नका.

महाईन्यूज-X वर फॉलो करा : महाईन्यूजला instagram वर फॉलो करा