उपवास : श्रद्धेपुरता नव्हे, उपचार म्हणूनही… पण वैद्यकीय सल्ल्यानेच!

पिंपरी :  श्रावण महिना म्हटला की व्रतवैकल्ये, सण आणि उपवास यांची आठवण होते. पूर्वी उपवासाकडे प्रामुख्याने धार्मिक श्रद्धेचा भाग म्हणून पाहिले जात होते. मात्र, बदलत्या जीवनशैलीमुळे आज उपवासाला आरोग्य व्यवस्थापनाची पद्धत म्हणूनही महत्त्व प्राप्त झाले आहे. यालाच आधुनिक वैद्यकीय भाषेत ‘इंटरमिटंट फास्टिंग’ म्हणजेच ठरावीक कालावधीसाठी अन्न न घेणे, असे म्हटले जाते.

वजन कमी करणे, रक्तातील वाढलेली साखर नियंत्रणात आणणे, रक्तदाब व कोलेस्टेरॉल कमी करणे, पचनसंस्थेला विश्रांती देणे आणि शरीरातील अतिरिक्त चरबी कमी करणे अशा अनेक उद्देशांनी इंटरमिटंट फास्टिंग केले जाते. मात्र, उपवास म्हणजे केवळ काही तास उपाशी राहणे नव्हे. तो प्रत्येकाच्या शरीराची गरज, आरोग्यस्थिती आणि दैनंदिन जीवनाचा विचार करूनच केला पाहिजे.

इंटरमिटंट फास्टिंग म्हणजे काय?

इंटरमिटंट फास्टिंगमध्ये दिवसातील भोजनाची आणि उपवासाची वेळ निश्चित केली जाते. 12 तास उपवास व 12 तास भोजनाचा कालावधी, 14:10 किंवा 16:8 अशा पद्धती प्रचलित आहेत. काही जण आठवड्यातून एकदा 24 तासांचा उपवासही करतात. मात्र, प्रत्येक व्यक्तीसाठी एकच पद्धत योग्य असेल असे नाही.

उपवास सुरू करण्यापूर्वी संबंधित व्यक्तीचे वय, वजन, प्रकृती, आजारांचा इतिहास, औषधे, कामाचे स्वरूप, शारीरिक हालचाल, झोप, आहाराच्या सवयी आणि मानसिक स्थिती यांचा विचार करणे अत्यंत आवश्यक आहे. सोशल मीडियावरील माहिती किंवा इतरांचे अनुकरण करून उपवासाची पद्धत स्वीकारणे धोकादायक ठरू शकते.

या व्यक्तींनी विशेष काळजी घ्यावी

लहान मुले, गर्भवती किंवा स्तनपान करणाऱ्या महिला, अशक्त व वृद्ध व्यक्ती, अधिक शारीरिक श्रम करणारे कामगार किंवा खेळाडू, खाण्याशी संबंधित मानसिक विकार असलेल्या व्यक्ती तसेच मधुमेह, हृदयरोग, किडनी किंवा यकृताचे आजार असलेल्यांनी डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय दीर्घकाळ उपवास करू नये.

मधुमेहाची औषधे किंवा इन्सुलिन सुरू असताना उपवास केल्यास रक्तातील साखर धोकादायक पातळीपर्यंत कमी होऊ शकते. काही वेळा साखर वाढणे, शरीरातील पाणी कमी होणे किंवा औषधांच्या वेळापत्रकात गोंधळ होण्याचीही शक्यता असते. त्यामुळे अशा रुग्णांसाठी वैद्यकीय देखरेख अत्यावश्यक आहे. NIDDKच्या माहितीनुसार, मधुमेहींनी उपवासापूर्वी औषधे, आहार आणि तपासणीचे नियोजन डॉक्टरांशी चर्चा करून करावे.

हेही वाचा –  थेरगावमधील केजुदेवी उद्यान आणि केजुबाई बंधारा विकासाला मंजुरी; ‘वनगंध’ प्रकल्पांतर्गत साकारणार जलक्रीडा पर्यटन केंद्र

कमी खाणे म्हणजे नेहमीच आरोग्यदायी नाही

दिवसभरातील काम आणि शरीराला मिळणारे पोषण यांच्यात योग्य संतुलन असणे गरजेचे आहे. अधिक श्रम करून अत्यल्प अन्न घेतल्यास अशक्तपणा, चक्कर, डोकेदुखी, चिडचिड, एकाग्रतेचा अभाव, रक्तातील साखर कमी होणे, निर्जलीकरण आणि हृदयाची धडधड वाढणे अशी लक्षणे जाणवू शकतात.

केवळ कमी खाल्ल्याने थेट हृदयविकाराचा झटका येतो, असे सरसकट म्हणता येत नाही. मात्र, आधीपासून हृदयरोग, मधुमेह, उच्च रक्तदाब किंवा इतर जोखीम असलेल्या व्यक्तींमध्ये चुकीच्या पद्धतीचा दीर्घ उपवास त्रास वाढवू शकतो. हृदयविकार असलेल्या व्यक्तींनी उपवास आणि औषधांच्या वेळांचे नियोजन हृदयरोगतज्ज्ञांच्या सल्ल्याने करावे, असा अमेरिकन हार्ट असोसिएशनचा सल्ला आहे.

उपवासात काय खाता, हेही महत्त्वाचे!

उपवास संपल्यानंतर तळलेले पदार्थ, साबुदाणा, बटाटा, मिठाई, साखरयुक्त पेये आणि अतिप्रमाणात अन्न घेतले, तर उपवासाचा अपेक्षित आरोग्यदायी फायदा मिळत नाही. उलट कॅलरी, साखर आणि चरबीचे प्रमाण वाढू शकते.

उपवासाच्या भोजनामध्ये पुरेशा प्रमाणात प्रथिने, भाज्या, फळे, कडधान्ये, सुकामेवा, ताक आणि पाणी यांचा समावेश असावा. धार्मिक नियमांच्या चौकटीत उपलब्ध असलेल्या पौष्टिक पदार्थांची निवड करावी. उपवास म्हणजे दिवसभर उपाशी राहून रात्री अतिखाणे नव्हे; तर खाण्याच्या वेळेला शिस्त लावणे होय.

निरीक्षण आणि तपासणी आवश्यक

इंटरमिटंट फास्टिंग करताना केवळ वजनकाट्यावरील आकडा पाहू नये. रक्तातील साखर, रक्तदाब, कोलेस्टेरॉल व ट्रायग्लिसराइड्स, शरीरातील चरबी आणि स्नायूंचे प्रमाण, हृदयाची गती, झोप, उत्साह, थकवा, काम करण्याची क्षमता आणि एकाग्रता यांचेही निरीक्षण करावे.

चक्कर येणे, अतिअशक्तपणा, थरथर, घाम येणे, छातीत दुखणे, श्वास घेण्यास त्रास होणे, बेशुद्ध पडल्यासारखे वाटणे किंवा हृदयाची अनियमित धडधड जाणवणे ही धोक्याची लक्षणे आहेत. अशी लक्षणे दिसल्यास उपवास थांबवून तातडीने वैद्यकीय मदत घ्यावी.

वारंवार खाणाऱ्यांसाठी शिस्तीचा मार्ग

दिवसभर काही ना काही खात राहणे, गरज नसताना स्नॅक्स घेणे, रात्री उशिरा जेवणे आणि साखरयुक्त पेये पिणे यामुळे शरीराला अतिरिक्त कॅलरी मिळतात. अशा ‘वारंवार चरत राहण्याच्या’ सवयी असलेल्यांसाठी भोजनाच्या वेळा निश्चित करणे फायदेशीर ठरू शकते. सुरुवातीला रात्रीचे जेवण लवकर घेणे आणि रात्रीच्या जेवणापासून सकाळच्या नाश्त्यापर्यंत सुमारे 12 तासांचे अंतर ठेवणे हा तुलनेने सौम्य पर्याय ठरू शकतो.

इंटरमिटंट फास्टिंगबाबतचे संशोधन आशादायक असले, तरी दीर्घकालीन परिणाम आणि सर्व वयोगटांतील सुरक्षिततेबाबत अजून अभ्यास आवश्यक असल्याचे अमेरिकेच्या नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑन एजिंगने नमूद केले आहे.

उपवास हा जादुई उपचार नाही आणि सर्वांसाठी एकसारखा नियमही नाही. योग्य व्यक्तीने, योग्य कालावधीसाठी, संतुलित आहारासह आणि आवश्यक त्या वैद्यकीय देखरेखीखाली केलेला उपवास आरोग्याला पूरक ठरू शकतो. मात्र, अज्ञानातून किंवा अतिरेकाने केलेला उपवास शरीरासाठी त्रासदायक ठरू शकतो. म्हणूनच—उपवास जरूर करा; पण शरीराचे म्हणणे ऐकून, शास्त्रीय पद्धतीने आणि तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने!

— डॉ. वैशाली घोडेकर-लोंढे
माजी महापौर, माजी नगरसेविका
जनशील हॉस्पिटल, नेहरूनगर, पिंपरी

महाईन्यूज-X वर फॉलो करा : महाईन्यूजला instagram वर फॉलो करा