विशेष लेख । हिंदू धर्म, हिंदुत्व आणि हिंदूराष्ट्र : अर्थांतील फरक समजून घ्यायला हवा!

श्रद्धा, राजकीय विचार आणि राष्ट्राची संकल्पना… या तिन्ही गोष्टी एकाच शब्दात बांधल्या की चर्चा गोंधळते. भारतातील सार्वजनिक चर्चेत ‘हिंदू धर्म’, ‘हिंदुत्व’ आणि ‘हिंदूराष्ट्र’ हे शब्द अनेकदा एकमेकांच्या जागी वापरले जातात. मात्र त्यांचे अर्थ, इतिहास आणि परिणाम वेगवेगळे आहेत. हे फरक समजून घेणे म्हणजे श्रद्धेचा अपमान करणे नव्हे; विचारांची अचूक चिकित्सा करणे होय. मात्र, भारतीय राजकारणातील अलीकडच्या काळात ‘हिंदुत्व’ म्हणजे ‘अंतिम’ असे चित्र निर्माण झालेले आहे. ते देशाच्या एकसंघपणाला निश्चितच अपायकारक आहे.

हिंदू धर्म : अनेक परंपरांचा धार्मिक प्रवाह

हिंदू धर्मात उपासना, तत्त्वज्ञान, धार्मिक आचार, सण आणि विविध प्रादेशिक परंपरांचा समावेश होतो. शैव, वैष्णव, शाक्त आणि इतर संप्रदायांमध्ये श्रद्धा व आचारांची विविधता आहे. ईश्वर, आत्मा, मोक्ष आणि उपासनेविषयीही एकच सर्वमान्य भूमिका आढळत नाही. म्हणून हिंदू धर्म समजून घेताना त्यातील अंतर्गत मतभेद आणि विविधता लक्षात घ्यावी लागते.

एखादी व्यक्ती मंदिरात जाते, वारकरी परंपरा मानते किंवा घरातील धार्मिक विधी पाळते, यावरून तिची राजकीय भूमिका ठरत नाही. धार्मिक आचरण आणि राजकीय बांधिलकी यांचा संबंध असू शकतो; पण दोन्ही एकच आहेत, असे गृहीत धरता येत नाही.

हिंदुत्व : धार्मिक ओळखीची राष्ट्राशी जोडणी

हिंदुत्वाच्या आधुनिक वैचारिक मांडणीत विनायक दामोदर सावरकरांचा Essentials of Hindutva हा १९२३ मधील ग्रंथ महत्त्वाचा आहे. सावरकर स्वतः हिंदुत्व आणि हिंदू धर्म यांत फरक करतात. त्यांच्या मांडणीत हिंदुत्वाचा आवाका धार्मिक श्रद्धेपेक्षा व्यापक असून त्यात सामायिक इतिहास, संस्कृती आणि राष्ट्रीय ओळख यांचा समावेश होतो.

सावरकरांच्या व्याख्येत भारताला ‘पितृभूमी’ आणि ‘पुण्यभूमी’ मानण्याला विशेष महत्त्व आहे. त्यामुळे त्यांच्या चौकटीतील ‘हिंदू’ ही ओळख केवळ कोणत्या देवाची पूजा केली जाते, यावर ठरत नाही. त्याच वेळी भारताबाहेर पवित्र स्थाने असलेल्या मुस्लिम आणि ख्रिश्चन समुदायांच्या समावेशाचा प्रश्न या व्याख्येत निर्माण होतो. हा मुद्दा सावरकरांच्या मूळ लेखनात स्पष्टपणे येतो.

येथे एक महत्त्वाचा फरक लक्षात घ्यावा: एखाद्या विचारवंताची ‘हिंदू कोण?’ ही व्याख्या म्हणजे भारतीय नागरिकत्वाची कायदेशीर व्याख्या नव्हे. सांस्कृतिक ओळखीच्या दाव्याची आणि नागरिकांच्या अधिकारांची चर्चा स्वतंत्रपणे करावी लागते.

महत्त्वाचे म्हणजे, देशातील सध्याची सामाजिक व राजकीय स्थिती पाहात राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ (RSS) किंवा भारतीय जनता पार्टी (BJP) ज्यापद्धतीने गेल्या 10-15 वर्षांत हिंदुत्वाची मांडणी करीत आहे, ती त्याचे आराध्य असलेल्या स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांना अभिप्रेत आहे का? असा प्रश्न निर्माण होतो.

हिंदूराष्ट्र : राष्ट्राच्या स्वरूपाबाबतची कल्पना

हिंदूराष्ट्र ही भारताच्या राष्ट्रीय ओळखीला हिंदू संस्कृती किंवा सभ्यतेशी जोडणारी संकल्पना आहे. मात्र तिच्या समर्थकांकडूनही तिचे अर्थ वेगवेगळ्या पद्धतीने मांडले जातात. म्हणून कोणी हिंदूराष्ट्र म्हणते तेव्हा त्याचा अर्थ सांस्कृतिक राष्ट्र आहे, धार्मिक राज्य आहे की शासनव्यवस्थेतील बदल आहे, हे विचारणे आवश्यक ठरते.

राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे सरसंघचालक मोहन भागवत यांनी २५ ऑक्टोबर २०२० च्या विजयादशमी भाषणात हिंदूराष्ट्र म्हणताना संघाच्या मनात राजकीय किंवा सत्ताकेंद्रित संकल्पना नसल्याचे सांगितले. संघाच्या या स्वतःच्या स्पष्टीकरणाची नोंद घेऊनच त्याच्या भूमिकेची चर्चा केली पाहिजे.

तरीही प्रश्न उरतो: या सांस्कृतिक चौकटीत स्वतःला ‘हिंदू’ न मानणाऱ्या नागरिकांचे स्थान काय? त्यांना स्वतःची स्वतंत्र धार्मिक आणि सांस्कृतिक ओळख राखून समान नागरिक म्हणून जगता येईल का? हे प्रश्न विचारणे म्हणजे राष्ट्रविरोध नव्हे; राष्ट्रकल्पनेचे परिणाम तपासणे होय.

भारतीय संविधान कोणती कसोटी देते?

भारतीय संविधानाच्या प्रस्तावनेत भारताची ओळख सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही गणराज्य अशी आहे. अनुच्छेद १४ कायद्यासमोर समानता देतो आणि अनुच्छेद १५ राज्याला धर्म व जात यांसह नमूद आधारांवर भेदभाव करण्यास मनाई करतो. अनुच्छेद २५ सर्व व्यक्तींना सदसद्विवेकबुद्धीचे आणि धर्माचे आचरण, प्रतिपादन व प्रसार करण्याचे स्वातंत्र्य देतो; हे स्वातंत्र्य सार्वजनिक सुव्यवस्था, नीतिमत्ता, आरोग्य आणि इतर मूलभूत अधिकारांच्या अधीन आहे.

त्यामुळे धार्मिक श्रद्धेचा आदर आणि राज्याकडून समान वागणूक हे एकत्र शक्य आहेत. धर्मनिरपेक्षतेच्या नावाखाली श्रद्धा नाकारण्याची गरज नाही; तसेच संस्कृतीच्या नावाखाली कोणाचे अधिकार कमी करण्यालाही मान्यता देता येत नाही.

या फरकाचे राजकीय महत्त्व

हिंदुत्वाच्या एखाद्या राजकीय भूमिकेवर टीका केली म्हणजे हिंदू धर्मातील प्रत्येक श्रद्धेवर टीका केली, असा निष्कर्ष चुकीचा ठरेल. त्याचप्रमाणे प्रत्येक धार्मिक हिंदू हिंदूराष्ट्राच्या विशिष्ट आराखड्याचा समर्थक आहे, असेही म्हणता येणार नाही.

जातीय श्रेष्ठत्व किंवा ब्राह्मण्यवादाचा प्रश्न या चर्चेत येतो तेव्हा त्याची स्वतंत्र कसोटी घ्यावी लागेल: संबंधित विचार जन्माधारित विषमता नाकारतो का? केवळ शब्दांच्या साम्यावरून हिंदू धर्म, हिंदुत्व, हिंदूराष्ट्र आणि ‘ब्राह्मण राष्ट्र’ यांना समानार्थी ठरवणे अचूक विश्लेषण ठरणार नाही.

श्रद्धेला स्वातंत्र्य, विचारांना चिकित्सेची मोकळीक आणि प्रत्येक नागरिकाला समान सन्मान—या तिन्ही गोष्टी जपणारी चर्चा भारताला आवश्यक आहे. तरच आपण बलशाही भारताचे स्वप्न पूर्ण करु शकतो…!