विशेष लेख। ब्राह्मण्यवादी जन्माच्या अहंकाराला बुद्धांचा पहिला प्रहार!

भारतीय इतिहासात काही विचारवंतांनी केवळ धर्माची व्याख्या बदलली नाही, तर समाजाला स्वतःच्या रूढी, परंपरा आणि ब्राह्मण्यवादी सत्ताकेंद्रांकडे नव्या नजरेने पाहायला भाग पाडले. गौतम बुद्ध हे अशाच क्रांतिकारी विचारवंतांपैकी एक होते. इ.स.पूर्व सहावे ते पाचवे शतक हा भारतीय समाजातील वैचारिक संघर्षाचा महत्त्वाचा काळ होता. एका बाजूला वैदिक धार्मिक परंपरा, यज्ञकर्म आणि वर्णाधारित सामाजिक प्रतिष्ठेच्या संकल्पना होत्या; तर दुसऱ्या बाजूला या प्रस्थापित व्यवस्थेला प्रश्न विचारणारे श्रमण विचारप्रवाह आकार घेत होते. बुद्धांची शिकवण याच वैचारिक मंथनातून पुढे आली.

बुद्धांनी माणसाची किंमत त्याच्या जन्मावरून ठरवण्याच्या विचाराला नैतिकतेच्या कसोटीवर उभे केले. जन्मामुळे कोणी श्रेष्ठ ठरत नाही; माणसाचे आचरण, त्याची प्रज्ञा आणि त्याचे नैतिक चारित्र्य हेच त्याच्या मूल्याचे खरे निकष आहेत, असा त्यांच्या शिकवणीचा मूलभूत आशय होता. हा विचार केवळ धार्मिक उपदेश नव्हता; तो ब्राह्मणांच्या जन्माधारित श्रेष्ठत्वाच्या दाव्यांना दिलेले वैचारिक आव्हान होते.

‘जन्माने श्रेष्ठ’ असल्याचा दावा बुद्धांनी नाकारला!

प्राचीन बौद्ध साहित्यातील वासेट्ठ सुत्त आणि अग्गञ्ञ सुत्त या ग्रंथांमध्ये ब्राह्मणांच्या जन्माधारित श्रेष्ठत्वाच्या दाव्यांची चिकित्सा आढळते. विशेषतः वासेट्ठ सुत्तात खऱ्या ब्राह्मणत्वाची चर्चा जन्माऐवजी नैतिक गुण आणि आचरणाच्या संदर्भात केली जाते. अग्गञ्ञ सुत्तात सामाजिक वर्गांच्या उत्पत्तीविषयी विवेचन करताना कोणत्याही एका समूहाकडे नैतिक श्रेष्ठत्वाची कायमस्वरूपी मक्तेदारी नसल्याचा विचार पुढे येतो.

यातून बुद्धांनी तत्कालीन समाजापुढे एक मूलभूत प्रश्न उभा केला—जन्मामुळेच एखादी व्यक्ती श्रेष्ठ ठरत असेल, तर तिच्या आचरणाला आणि नैतिकतेला महत्त्व काय? आणि जन्मामुळे कोणी कनिष्ठ ठरत असेल, तर त्या अन्यायाचे समर्थन कशाच्या आधारावर करायचे?

हा प्रश्न ब्राह्मण किंवा पुरोहित्यांच्या जन्माधारित सामाजिक वर्चस्वाच्या मुळावर घाव घालणारा होता. व्यक्तीची ओळख तिच्या जन्माने नव्हे, तर तिच्या कृतींनी ठरवली पाहिजे, हा बुद्धांच्या विचारांचा महत्त्वाचा संदेश होता.

कर्मकांड नव्हे, विवेक आणि नैतिकता महत्त्वाची!

त्या काळातील काही धार्मिक प्रवाहांमध्ये यज्ञ, मंत्र आणि धार्मिक विधींना विशेष महत्त्व होते. बुद्धांनी मात्र दुःखाचे स्वरूप, त्याची कारणे आणि त्यातून मुक्त होण्याचा मार्ग यांवर भर दिला. चार आर्यसत्ये आणि अष्टांगिक मार्ग या त्यांच्या शिकवणीच्या केंद्रस्थानी होते.

सम्यक दृष्टी, सम्यक संकल्प, सम्यक वाचा, सम्यक कर्म आणि सम्यक आजीविका यांसारख्या तत्त्वांमधून त्यांनी विचार, वाणी आणि कृती यांची शुद्धता महत्त्वाची मानली. केवळ धार्मिक विधी केल्याने नव्हे, तर लोभ, द्वेष आणि अज्ञान कमी करण्याच्या प्रयत्नांतून मानवी जीवनात परिवर्तन घडते, हा त्यांच्या शिकवणीचा गाभा होता.

यामुळे धार्मिक जीवनाचे मूल्य ठरवणाऱ्या तत्कालीन प्रस्थापित निकषांवर मूलभूत प्रश्न उपस्थित झाले. बुद्धांचा मार्ग हा अंधानुकरणापेक्षा आत्मपरीक्षणाला, कर्मकांडापेक्षा नैतिकतेला आणि जन्माच्या अहंकारापेक्षा मानवी गुणांना महत्त्व देणारा होता.

वर्णव्यवस्थेच्या पलीकडे जाण्याचा प्रयत्न

बुद्धांनी स्थापन केलेल्या संघात विविध सामाजिक पार्श्वभूमीतील व्यक्तींना प्रवेश मिळाल्याचे बौद्ध साहित्यात दिसते. आध्यात्मिक प्रगतीसाठी जन्माधारित श्रेष्ठत्वापेक्षा साधना, शील आणि प्रज्ञेला महत्त्व देणारी ही भूमिका तत्कालीन समाजाच्या संदर्भात महत्त्वाची होती.

मात्र, बुद्धांच्या काळातच संपूर्ण जातिव्यवस्था नष्ट झाली, असा ऐतिहासिक दावा करता येत नाही. धार्मिक संघातील समावेशकता आणि संपूर्ण समाजातील जातिभेदांचे उच्चाटन या दोन वेगळ्या गोष्टी होत्या. बुद्धांचे ऐतिहासिक महत्त्व त्यांच्या शिकवणीने जन्माधारित श्रेष्ठत्वाला दिलेल्या वैचारिक आव्हानात आणि नैतिक आचरणाला दिलेल्या प्राधान्यात आहे.

फुले-आंबेडकरांच्या विचारांपूर्वीही समतेचा संघर्ष!

महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी १८७३ मध्ये सत्यशोधक समाजाची स्थापना करून जातिभेद, सामाजिक विषमता आणि धार्मिक वर्चस्वाविरुद्ध संघटित लढा उभारला. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी पुढे जातिव्यवस्थेचे सखोल विश्लेषण करून सामाजिक समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुतेचा विचार व्यापक केला. या आधुनिक चळवळींची ऐतिहासिक परिस्थिती वेगळी होती; तरीही प्राचीन काळातील बुद्धांच्या शिकवणीचा अभ्यास करताना जन्माधारित श्रेष्ठत्वावरील टीका हा एक महत्त्वाचा वैचारिक संदर्भ ठरतो.

बुद्ध, फुले आणि आंबेडकर यांना एकाच ऐतिहासिक चौकटीत पूर्णपणे बसवणे योग्य ठरणार नाही. मात्र, मानवी प्रतिष्ठा आणि जन्माधारित श्रेष्ठत्वाच्या दाव्यांची चिकित्सा या विषयांवर त्यांच्या विचारांमध्ये साम्य दिसते.

बुद्धांचा समतेचा विचार विरुद्ध RSS ची ‘सामाजिक समरसता’

गौतम बुद्धांनी जन्माच्या आधारावर ठरणाऱ्या श्रेष्ठत्वाला आव्हान देत नैतिक आचरणाला महत्त्व दिले. पुढे महात्मा फुले यांनी जातीय विषमतेविरुद्ध सत्यशोधक चळवळ उभारली, तर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी ‘जातिभेदाचा उच्छेद’ या ग्रंथातून जातिव्यवस्थेच्या मुळावरच प्रहार केला. या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीवर राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या ‘सामाजिक समरसता’ या भूमिकेची चिकित्सा करणे आवश्यक ठरते.

RSS ने जातीय भेदभावाला विरोध दर्शवला असला, तरी जातिभेद कमी करण्याची भूमिका आणि जन्माधारित सामाजिक उतरंड नष्ट करण्यासाठी जातिव्यवस्थेच्या मूळ रचनेला आव्हान देणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

इतिहास संशोधक नेहा चौधरी यांनी Modern Asian Studies मधील अभ्यासलेखात संघाच्या जातिविषयक विचारांचा आणि ‘सामाजिक समरसता’ संकल्पनेचा ऐतिहासिक आढावा घेतला आहे. त्यामुळे प्रश्न संघाच्या घोषणांचा नसून, त्या भूमिकेतून जातीय विषमता आणि सामाजिक उतरंड मोडण्यासाठी कोणते मूलभूत परिवर्तन घडते, हा आहे.

हिंदू एकतेचा आग्रह धरणाऱ्या संघाने सामाजिक समतेची कसोटी केवळ सलोख्यापुरती मर्यादित न ठेवता, जन्माधारित विषमतेच्या उच्चाटनापर्यंत नेली आहे का? हा प्रश्न बुद्ध, फुले आणि आंबेडकरांच्या विचारांच्या प्रकाशात आजही महत्त्वाचा ठरतो.

संदर्भ

1. दीघ निकाय, अग्गञ्ञ सुत्त (DN 27) — सामाजिक वर्ग आणि जन्माधारित श्रेष्ठत्वावरील बौद्ध विवेचन.

2. सुत्तनिपात, वासेट्ठ सुत्त — नैतिक आचरण आणि खऱ्या ब्राह्मणत्वाविषयीचा विचार.

3. Greg Bailey, “Buddhism and Caste,” Oxford Bibliographies in Buddhism — प्रारंभीच्या बौद्ध परंपरेतील जातिविषयक विचारांचा अभ्यास.

4. Steven Collins, Nirvana and Other Buddhist Felicities, Cambridge University Press, 1998 — अग्गञ्ञ सुत्ताच्या ऐतिहासिक व तात्त्विक संदर्भांचा अभ्यास.