प्रदूषणापासून आरोग्याचे संरक्षण करा! AQI वाढताच घ्या ‘या’ महत्त्वाच्या खबरदारी

नवी दिल्ली : दिवाळीनंतर दिल्ली-एनसीआरमधील हवेची गुणवत्ता पुन्हा एकदा खालावली असून, हवेचा गुणवत्ता निर्देशांक अर्थात AQI ४०० च्या पुढे गेल्याने प्रदूषणाची पातळी गंभीर श्रेणीत पोहोचली आहे. केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या (CPCB) माहितीनुसार, दिवाळीच्या रात्री झालेल्या आतषबाजीनंतर हवेची गुणवत्ता झपाट्याने खालावली. मात्र, यापूर्वीही दिल्ली-एनसीआरमधील हवा अनेक दिवसांपासून खराब होती. वाढत्या वायुप्रदूषणाचा परिणाम केवळ पर्यावरणावरच नव्हे, तर मानवी आरोग्यावरही होत आहे. फुफ्फुसे, हृदय आणि रक्तवाहिन्यांवर प्रदूषणाचा विपरीत परिणाम होऊ शकतो.

AQI म्हणजे काय? हवेची गुणवत्ता कशी ठरते?

हवेतील एक किंवा अधिक प्रदूषकांचे प्रमाण वाढले की हवेचा गुणवत्ता निर्देशांक म्हणजेच AQI वाढतो. भारतात केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ हवेच्या गुणवत्तेचे सहा श्रेणींमध्ये वर्गीकरण करते.

• ० ते ५० : चांगली
• ५१ ते १०० : समाधानकारक
• १०१ ते २०० : मध्यम
• २०१ ते ३०० : खराब
• ३०१ ते ४०० : अतिखराब
• ४०१ ते ५०० : गंभीर

दिल्लीतील प्रदूषण वाढविण्यात PM2.5 आणि PM10 या सूक्ष्म कणांची महत्त्वाची भूमिका आहे. विशेषतः PM2.5 कण आकाराने अतिशय लहान असल्याने ते फुफ्फुसांच्या खोल भागांपर्यंत पोहोचू शकतात. त्यामुळे श्वसनसंस्थेवर परिणाम होण्याबरोबरच शरीरातील दाह वाढण्याची शक्यता असते.

AQI वाढल्यास शरीरावर काय परिणाम होतात?

हवेचा गुणवत्ता निर्देशांक १०० च्या आसपास असतानाही संवेदनशील व्यक्तींना श्वास घेण्यास सौम्य त्रास जाणवू शकतो. AQI २०० पर्यंत पोहोचल्यास फुफ्फुसांचे किंवा हृदयाचे आजार असलेल्या व्यक्ती, लहान मुले आणि वृद्धांसाठी धोका वाढतो. डोळ्यांची जळजळ, नाक-घशात खवखव, खोकला आणि श्वास घेण्यास त्रास अशी लक्षणे दिसू शकतात.

प्रदूषित हवेच्या दीर्घकाळ संपर्कामुळे श्वसनमार्गात दाह निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे कफ वाढणे, छातीत घट्टपणा जाणवणे आणि धाप लागणे अशा समस्या उद्भवू शकतात. दमा किंवा सीओपीडी असलेल्या रुग्णांना अधिक त्रास होण्याची शक्यता असते. निरोगी व्यक्तींनाही व्यायाम किंवा शारीरिक श्रम करताना श्वास घेण्यास अडचण जाणवू शकते.

हेही वाचा –  दिवाळीत प्रताप सरनाईक-संजय राऊतांची भेट; शिवसेनेतील दुरावा कमी होणार?

ऑक्सिडेटिव्ह ताणामुळे पेशींवर परिणाम

प्रदूषित हवेच्या दीर्घकाळ संपर्कामुळे शरीरात दाह आणि ऑक्सिडेटिव्ह ताण वाढू शकतो. ऑक्सिडेटिव्ह ताण म्हणजे शरीरातील प्रतिक्रियाशील रेणू आणि अँटिऑक्सिडंट संरक्षण यांच्यातील असंतुलन. या स्थितीमुळे पेशींना नुकसान पोहोचण्याची शक्यता असते. दमा, सीओपीडी आणि हृदयविकार असलेल्या व्यक्तींमध्ये यामुळे आरोग्यविषयक गुंतागुंत वाढू शकते. खोकला, छातीत जडपणा आणि शारीरिक हालचाली करताना दम लागणे अशी लक्षणेही जाणवू शकतात.

AQI ३०१ ते ५०० : आरोग्यासाठी अधिक धोकादायक

AQI ३०१ ते ४०० हा अतिखराब, तर ४०१ ते ५०० हा गंभीर श्रेणीत मोडतो. या पातळीवरील प्रदूषणाचा दीर्घकाळ संपर्क आल्यास श्वसनसंस्थेचे आजार होण्याचा धोका वाढू शकतो. आधीपासून असलेल्या श्वसनविकारांवर नियंत्रण ठेवणेही कठीण होऊ शकते. गंभीर प्रदूषणाच्या स्थितीत निरोगी व्यक्तींनाही श्वसनाचा त्रास जाणवू शकतो, तर आधीपासून आजार असलेल्या व्यक्तींना अधिक गंभीर परिणामांना सामोरे जावे लागू शकते.

सूक्ष्म प्रदूषक कणांच्या संपर्काचा हृदयाच्या आरोग्यावरही परिणाम होऊ शकतो. हृदयाचे ठोके अनियमित होणे, हृदयविकार आणि पक्षाघाताचा धोका वाढण्याशी वायुप्रदूषणाचा संबंध असल्याचे संशोधनातून दिसून आले आहे.

लहान मुले, वृद्ध आणि बाहेर काम करणाऱ्यांना अधिक धोका

लहान मुले, वृद्ध, गर्भवती महिला तसेच हृदय आणि फुफ्फुसांचे आजार असलेल्या व्यक्तींनी प्रदूषणाच्या काळात विशेष काळजी घेणे आवश्यक आहे. वाहतूक पोलीस, बांधकाम कामगार आणि डिलिव्हरी कर्मचारी यांसारख्या व्यक्तींना बराच वेळ घराबाहेर राहावे लागते. त्यामुळे त्यांचा प्रदूषित हवेचा संपर्क अधिक वाढतो.

दिल्लीतील रेनबो चिल्ड्रन्स हॉस्पिटलमधील सल्लागार बालरोग फुफ्फुसरोगतज्ज्ञ, ॲलर्जी आणि निद्रा विशेषज्ञ डॉ. निखिल राजवंशी यांच्या मते, वायुप्रदूषणाचे परिणाम केवळ फुफ्फुसांपुरते मर्यादित नसून शरीरातील जवळपास प्रत्येक अवयवावर होऊ शकतात. PM2.5 सारखे सूक्ष्म कण फुफ्फुसांच्या खोल भागांपर्यंत पोहोचू शकतात आणि काही परिस्थितींमध्ये रक्तप्रवाहातही प्रवेश करू शकतात. त्यामुळे शरीरातील दाह वाढून श्वसनविकार अधिक गंभीर होण्याची शक्यता असते.

प्रदूषणापासून बचावासाठी काय काळजी घ्यावी?

• दररोज आपल्या परिसरातील AQI तपासा.
• प्रदूषणाची पातळी जास्त असताना घराबाहेर व्यायाम करणे टाळा.
• अत्यंत प्रदूषित वातावरणात बाहेर जाताना योग्य मापाचा N95 मास्क वापरा.
• घरातील हवा आणि परिसर शक्य तितका स्वच्छ ठेवा.
• लहान मुले, वृद्ध आणि श्वसनविकार असलेल्या व्यक्तींनी अनावश्यक बाहेर जाणे टाळावे.
• सतत खोकला, धाप लागणे किंवा श्वास घेताना शिट्टीसारखा आवाज येत असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.

प्रदूषणाच्या काळात छातीत दुखणे, छातीत जडपणा जाणवणे किंवा श्वास घेण्यास तीव्र त्रास होणे याकडे दुर्लक्ष करू नये. अशा वेळी तातडीने वैद्यकीय मदत घ्यावी. वाढते वायुप्रदूषण ही केवळ पर्यावरणाची समस्या नसून सार्वजनिक आरोग्यासमोरील गंभीर आव्हान बनले आहे.

महाईन्यूज-X वर फॉलो करा : महाईन्यूजला instagram वर फॉलो करा