विशेष लेख | छत्रपती शिवरायांवर वार करणाऱ्या कृष्णाजी भास्कराला वाचवण्यासाठी ब्राह्मण्यवादी इतिहासकारांची धडपड का?

– इतिहासातील दुटप्पीपणाचा बुरखा फाडण्याची वेळ आली आहे!

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या इतिहासाचा जयघोष करायचा, त्यांच्या पराक्रमाचे पोवाडे गायचे, त्यांच्या नावाने हिंदुत्वाचा अभिमान मिरवायचा आणि दुसरीकडे शिवरायांवर वार करणाऱ्या कृष्णाजी भास्कर कुलकर्णीच्या बचावासाठी ब्रह्महत्येच्या पापाचा आधार घ्यायचा! हा कसला इतिहास? ही कसली शिवभक्ती? आणि ही कसली नैतिकता?

शिवरायांपेक्षा ब्राह्मणाचे श्रेष्ठत्व मोठे मानणाऱ्या ब्राह्मण्यवादी मानसिकतेचा हा दुटप्पीपणा नाही तर दुसरे काय?

अफजलखानाच्या भेटीच्या प्रसंगात कृष्णाजी भास्कर कुलकर्णीने शिवाजी महाराजांवर वार केल्याचे वर्णन ऐतिहासिक साहित्यात आढळते. आपण दिलेल्या पुस्तकातील उताऱ्यातही याचा स्पष्ट उल्लेख आहे. मात्र या घटनेचे तपशील आणि कृष्णाजी भास्कराचा मृत्यू याबाबत ऐतिहासिक मांडण्यांमध्ये मतभेद आहेत.

पण येथे प्रश्न केवळ कृष्णाजी भास्कराचा नाही. प्रश्न आहे त्या विचारसरणीचा, जी ऐतिहासिक व्यक्तीच्या कृतीपेक्षा तिच्या जातीला अधिक महत्त्व देते.

ब्राह्मण असल्यामुळे गुन्हा माफ होतो काय?

आपण दिलेल्या उताऱ्यात एक अत्यंत गंभीर बाब समोर येते. कृष्णाजी भास्कर कुलकर्णी हा ब्राह्मण असल्यामुळे शिवाजी महाराजांनी त्याला मारले नसावे, असा युक्तिवाद काही लेखकांनी केल्याचे त्यात नमूद आहे.

म्हणजे काय?

शिवरायांच्या प्राणांवर बेतलेला प्रसंग दुय्यम आणि कृष्णाजी भास्कराची जात महत्त्वाची?

स्वराज्याच्या राजावर हल्ला करण्यापेक्षाही ब्राह्मणाच्या हत्येचे पाप मोठे?

हीच तर ब्राह्मण्यवादाची विकृत नैतिकता आहे!

एका माणसाच्या जन्माला पावित्र्य बहाल करायचे आणि त्याच्या कृतीची चिकित्सा करण्याऐवजी धार्मिक संकल्पनांचे संरक्षणकवच त्याच्याभोवती उभे करायचे, ही मानसिकता समतेच्या आणि न्यायाच्या विरोधात आहे.

ब्राह्मण्यवादाला आमचा विरोध याच कारणासाठी आहे. कारण ही विचारसरणी माणसाला त्याच्या कर्तृत्वावर नव्हे, तर जन्मावर श्रेष्ठ-कनिष्ठ ठरवते.

शिवरायांचे रक्षण करणारा जिवा महाला आणि कृष्णाजी भास्कर यांच्यातील फरक समजून घ्या!

अफजलखानाच्या भेटीच्या प्रसंगात जिवा महाला यांनी शिवरायांचे प्राण वाचवण्यासाठी पराक्रम गाजवला. त्यांच्या निष्ठेचा गौरव आजही केला जातो.

दुसरीकडे कृष्णाजी भास्कर कुलकर्णी हा अफजलखानाचा वकील होता. त्याने शिवरायांवर वार केल्याच्या ऐतिहासिक वर्णनावरून त्याच्या भूमिकेची कठोर चिकित्सा होणे स्वाभाविक आहे.

पण ब्राह्मण्यवादी इतिहासदृष्टीचा प्रश्न असा आहे की, एखाद्याची जात त्याच्या कृतीपेक्षा मोठी मानली जाणार काय?

जिवा महालांचे शौर्य हे त्यांच्या निष्ठेतून निर्माण झाले. कृष्णाजी भास्कराच्या कथित कृत्याचे मूल्यमापनही त्याच्या कृतीवरूनच व्हायला हवे.

स्वराज्यासाठी लढणाऱ्याचे मोठेपण त्याच्या जातीने ठरत नाही आणि स्वराज्याविरोधात उभ्या राहणाऱ्याला त्याची जात निर्दोषत्वाचे प्रमाणपत्र देऊ शकत नाही!

इतिहासाचा वापर ब्राह्मण्यवादी वर्चस्व टिकवण्यासाठी होणार असेल, तर तो इतिहास नव्हे; ती वैचारिक गुलामगिरी आहे!

इतिहासाच्या नावाखाली जातीय श्रेष्ठत्वाचे समर्थन करण्याची प्रवृत्ती ही केवळ भूतकाळाची समस्या नाही. आजही इतिहासातील व्यक्तींचे जातीनुसार वर्गीकरण करून त्यांचे उदात्तीकरण किंवा अवमूल्यन करण्याचे प्रयत्न दिसतात.

शिवाजी महाराजांचा इतिहास सांगताना त्यांचे स्वराज्य, त्यांची राजकीय दूरदृष्टी आणि त्यांच्या मावळ्यांचा संघर्ष यांपेक्षा विशिष्ट धार्मिक चौकटीला अधिक महत्त्व दिले जाते, तेव्हा त्या इतिहासलेखनावर प्रश्न विचारलेच पाहिजेत.

शिवरायांचे नाव घ्यायचे, पण जन्माधारित श्रेष्ठत्वाला आव्हान द्यायचे नाही, ही भूमिका स्वीकारार्ह नाही.

ब्राह्मण्यवादाची सर्वांत मोठी समस्या हीच आहे की, तो जन्माला प्रतिष्ठेचा आधार मानतो. त्यामुळे नैतिकतेचे मोजमापही असमान होण्याचा धोका निर्माण होतो.

आम्हाला अशी नैतिकता मान्य नाही.

आम्हाला असा इतिहासही मान्य नाही, जो एखाद्याची जात वाचवण्यासाठी त्याच्या कृतीवर पांघरूण घालतो.

शिवरायांच्या इतिहासावर कोणाच्या बापाची मक्तेदारी नाही!

छत्रपती शिवाजी महाराजांचे स्वराज्य कोणत्याही एका जातीच्या मालकीचे नव्हते. त्यासाठी विविध समाजघटकांतील माणसे लढली, रक्त सांडले आणि बलिदान दिले.

मग शिवरायांचा इतिहास विशिष्ट जातीच्या प्रतिष्ठेच्या चौकटीत का बसवायचा?

शिवरायांचा गौरव करायचा असेल, तर त्यांच्या स्वराज्यनिर्मितीतील प्रत्येक घटकाचे योगदान स्वीकारावे लागेल. त्याचप्रमाणे स्वराज्याच्या विरोधात उभ्या राहिलेल्या व्यक्तींच्या कृतीचीही निष्पक्ष चिकित्सा करावी लागेल.

ब्राह्मण्यवादी विचारसरणीला प्रश्न विचारणे म्हणजे इतिहासाचा अपमान नाही. उलट इतिहासाच्या नावाने चालणाऱ्या जन्माधारित श्रेष्ठत्वाच्या समर्थनाला आव्हान देणे आहे.

शिवरायांचा इतिहास ब्राह्मण्यवादाच्या दावणीला बांधण्याचा प्रयत्न आम्ही वैचारिक पातळीवर ठामपणे नाकारतो!

फुले-शाहू-आंबेडकरांच्या महाराष्ट्रात ब्राह्मण्यवादी श्रेष्ठत्वाला स्थान नाही!

महात्मा जोतिराव फुले यांनी ब्राह्मण्यवादी सामाजिक वर्चस्वाची चिकित्सा केली. राजर्षी शाहू महाराजांनी सामाजिक समतेसाठी संघर्ष केला. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी जातिव्यवस्थेच्या मुळावरच प्रहार केला.

या महामानवांनी कोणत्याही व्यक्तीच्या जन्मावरून तिचे नैतिक मूल्य ठरवण्याची संकल्पना नाकारली.

आज शिवरायांच्या इतिहासातील कृष्णाजी भास्कर कुलकर्णीच्या भूमिकेवर चर्चा करतानाही हीच विवेकवादी भूमिका आवश्यक आहे.

ब्राह्मण व्यक्ती आणि ब्राह्मण्यवादी विचारसरणी यांत फरक आहे. आमची लढाई ब्राह्मण समाजाशी नाही. ती जातीय वर्चस्व, जन्माधारित श्रेष्ठत्व आणि त्यांचे समर्थन करणाऱ्या विचारसरणीशी आहे.

आता काही थेट सवाल!

शिवरायांवर वार केल्याचे वर्णन असलेल्या कृष्णाजी भास्कराच्या बाबतीत ब्रह्महत्येचा युक्तिवाद पुढे का आणला गेला?

स्वराज्याच्या रक्षणापेक्षा जन्माधारित धार्मिक पावित्र्य मोठे ठरवण्याचा अधिकार कोणाला?

ऐतिहासिक सत्य शोधण्याऐवजी जातीच्या प्रतिष्ठेचे रक्षण करणे हे इतिहासकाराचे काम आहे काय?

आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, शिवरायांच्या नावाचा जयघोष करणारे जन्माधारित श्रेष्ठत्वाच्या विचारसरणीला स्पष्टपणे नकार देणार की नाही?

या प्रश्नांची उत्तरे मिळालीच पाहिजेत.

ब्राह्मण्यवादाचा बुरखा फाडल्याशिवाय इतिहासाची मुक्तता होणार नाही!

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा इतिहास कोणत्याही जातीय श्रेष्ठत्वाच्या प्रचारासाठी वापरला जाऊ नये. त्यांचा इतिहास हा स्वराज्याच्या उभारणीचा, संघर्षाचा आणि असामान्य नेतृत्वाचा इतिहास आहे.

कृष्णाजी भास्कर कुलकर्णीच्या भूमिकेवरील ऐतिहासिक मतभेद पुराव्यांच्या आधारे तपासलेच पाहिजेत. मात्र त्याच्या बचावासाठी जन्माधारित धार्मिक श्रेष्ठत्वाचा आधार घेतला जात असेल, तर त्या भूमिकेवर कठोर प्रहार करणे आवश्यक आहे.

 शिवरायांना जखमी करण्याचे धाडस कोणालाही जमले नाही; मग कृष्णाजी भास्कर कुलकर्णीच्या वाराचा इतिहास का दडवला जातो?

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या संपूर्ण आयुष्यात अनेक बलाढ्य शत्रूंनी त्यांना संपवण्याचे प्रयत्न केले; मात्र त्यांना जखमी करण्यातही कोणाला यश आले नाही, असा उल्लेख प्रस्तुत पुस्तकातील उताऱ्यात करण्यात आला आहे. आग्रा, पन्हाळा, शाइस्तेखान हल्ला अशा प्रसंगांतही महाराजांना जखम झाल्याची नोंद नसल्याचे लेखक सांगतात. मात्र अफजलखान भेटीच्या प्रसंगी कृष्णाजी भास्कर कुलकर्णीने महाराजांच्या कपाळावर वार केल्याचा उल्लेख याच उताऱ्यात आढळतो. विशेष म्हणजे, “राजांच्या संपूर्ण आयुष्यात कोणीही राजांना जखम करू शकला नाही” या मांडणीच्या पार्श्वभूमीवर कृष्णाजी भास्कराच्या कथित वाराचा प्रसंग अधिक गंभीर ठरतो. या संदर्भात बाबासाहेब पुरंदरे लिखित ‘राजा शिवछत्रपती’ या ग्रंथाचाही उल्लेख करण्यात आला आहे. कृष्णाजी भास्कर ब्राह्मण असल्यामुळे शिवरायांनी त्याला ठार मारले नसावे, असा युक्तिवाद करणाऱ्या इतिहासलेखनावर उताऱ्यात प्रश्न उपस्थित करण्यात आला आहे. “कुलकर्णीला खात्री होती की राजा आपणाला ठार मारणार नाही. कारण ब्रह्महत्येचे पाप आहे.” या विधानातून जन्माधारित धार्मिक श्रेष्ठत्वाची मानसिकता समोर येते. शिवरायांच्या कपाळावर वार करणाऱ्या व्यक्तीच्या कृतीपेक्षा तिच्या जातीला महत्त्व देऊन तिचे समर्थन करण्याचा प्रयत्न होत असेल, तर तो ब्राह्मण्यवादी इतिहासलेखनातील दुटप्पीपणाचाच नमुना ठरेल. लेखकाच्या मांडणीनुसार, महाराजांनी कृष्णाजी भास्कराला ठार मारून ब्रह्महत्येच्या धार्मिक संकल्पनेपेक्षा स्वतःच्या संरक्षणाला आणि स्वराज्याच्या हिताला प्राधान्य दिले. शिवरायांच्या प्राणांपेक्षा ब्राह्मणाच्या जन्माधारित पावित्र्याला मोठे मानणाऱ्या विचारसरणीला थेट प्रश्न विचारण्याची गरज आहे. इतिहासात कोण श्रेष्ठ, हे जात ठरवणार की त्याची कृती? हाच या संपूर्ण प्रकरणातील खरा सवाल आहे.

आमचा सवाल स्पष्ट आहे—शिवरायांच्या प्राणांपेक्षा तुम्हाला जातीचे पावित्र्य मोठे वाटते काय?

इतिहासाच्या नावाने जातीय वर्चस्वाचे समर्थन करणाऱ्यांनी या प्रश्नाचे उत्तर दिले पाहिजे.

कारण शिवराय कोणत्याही जातीच्या श्रेष्ठत्वाचे प्रमाणपत्र नाहीत. ते स्वराज्याच्या संघर्षाचे प्रतीक आहेत.

शिवरायांच्या इतिहासावर ब्राह्मण्यवादाची मक्तेदारी चालणार नाही! जन्माधारित श्रेष्ठत्वाच्या प्रत्येक दाव्याला आमचा विरोध राहील!