‘द वन : फोर्स ऑफ द फॉरेस्ट’मुळे चर्चेत आले बिहारचे रहस्यमय वन देवी मंदिर

पाटणा : सिद्धार्थ मल्होत्रा आणि तमन्ना भाटिया यांच्या ‘द वन : फोर्स ऑफ द फॉरेस्ट’ या चित्रपटामुळे बिहारमधील एका तुलनेने अपरिचित मंदिराची चर्चा सुरू झाली आहे. पाटणा जिल्ह्यातील बिहटा परिसरातील माँ वन देवी मंदिराशी संबंधित लोककथा चित्रपटाच्या कथेसाठी प्रेरणादायी ठरल्याचे सांगितले जाते. पवित्र जंगल, देवीशी संबंधित आख्यायिका आणि सूर्यास्तानंतर मंदिर परिसरात प्रवेश न करण्याची स्थानिक मान्यता यामुळे हे मंदिर विशेष ठरते.

चित्रपटाची कथा विकसित करण्यापूर्वी लेखक अरुणाभ कुमार आणि दिग्दर्शक दीपक कुमार मिश्रा यांनी मंदिराला भेट दिल्याचे सांगितले जाते. त्यांनी मंदिरातील पुजारी, ग्रामस्थ आणि स्थानिक नागरिकांशी संवाद साधून वन देवीशी संबंधित लोककथा आणि धार्मिक श्रद्धांची माहिती घेतली.

पिंडीच्या स्वरूपात देवीची पूजा

वन देवी मंदिर पाटण्यापासून सुमारे ३५ किलोमीटर अंतरावर बिहटा परिसरात आहे. मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे देवीची पारंपरिक मोठी मूर्ती नसून पवित्र पिंडीच्या स्वरूपात वन देवीची पूजा केली जाते.

स्थानिक कथनानुसार मंदिराच्या परिसरात पूर्वी दाट जंगल होते. आजही हा परिसर तुलनेने शांत आणि एकांतात आहे. मंदिराशी संबंधित लोककथा आणि धार्मिक श्रद्धांमुळे हे ठिकाण बिहारच्या लोकसंस्कृतीचा अभ्यास करणाऱ्यांसाठीही महत्त्वाचे मानले जाते.

३५० ते ४०० वर्षे जुने असल्याची स्थानिक मान्यता

स्थानिकांच्या म्हणण्यानुसार वन देवी मंदिर सुमारे ३५० ते ४०० वर्षे जुने आहे. काही कथनांमध्ये मंदिराची सुरुवात १६व्या शतकात झाल्याचे सांगितले जाते. मात्र, मंदिराच्या नेमक्या प्राचीनतेबाबत ठोस पुरातत्त्वीय पुरावा उपलब्ध नसल्याने हा दावा स्थानिक मौखिक परंपरा आणि धार्मिक आख्यायिकेचा भाग मानला जातो.

काळानुसार मंदिराच्या वास्तूमध्ये अनेक बदल झाले. मात्र, वन देवीशी संबंधित श्रद्धा आणि कथा आजही पिढ्यान्‌पिढ्या सांगितल्या जातात.

हेही वाचा –  ​डॉ. डी. वाय. पाटील टेक्निकल कॅम्पसमध्ये ‘Envision 2026’ MCA इंडक्शन प्रोग्राम उत्साहात संपन्न

काय आहे वन देवी मंदिरामागची कथा?

स्थानिक लोककथेनुसार वन देवीची कथा राघोपूर येथील विद्यानंद मिश्रा नावाच्या भक्ताशी जोडली जाते. ते माँ विंध्यवासिनीचे भक्त होते, असे सांगितले जाते. वय वाढल्यानंतर विंध्याचल येथे जाणे त्यांच्यासाठी कठीण झाले. त्यावेळी देवीने स्वप्नात दर्शन देऊन आपल्या पवित्र पिंडीचा एक भाग गावात नेण्याची सूचना केली, अशी आख्यायिका आहे.

देवीच्या आदेशानुसार मिश्रा यांनी पवित्र पिंड गावात आणून घराजवळील जंगलात तिची स्थापना केल्याचे सांगितले जाते. सुरुवातीला येथे भव्य मंदिर नव्हते. साध्या झोपडीमध्ये पिंडीची पूजा केली जात होती. जंगलात देवीची स्थापना झाल्याने पुढे त्यांना ‘वन देवी’ म्हणून ओळख मिळाली, अशी स्थानिक मान्यता आहे.

या कथेमुळे वन देवी मंदिराचा संबंध विंध्याचल येथील माँ विंध्यवासिनीशी जोडला जातो. मात्र, हा संबंधही प्रामुख्याने स्थानिक धार्मिक परंपरा आणि लोककथांवर आधारित आहे.

१९५८ पासून मंदिराच्या विकासाला वेग

मंदिराच्या आधुनिक इतिहासात संत भगवान दास त्यागी यांचा उल्लेख केला जातो. स्थानिक कथनानुसार, १९५८ मध्ये यज्ञासाठी अमहरा येथे आल्यानंतर त्यांनी पवित्र पिंडीभोवतीच्या जागेला अधिक औपचारिक मंदिराचे स्वरूप देण्यास मदत केली.

यानंतर मंदिराच्या विकासाचे विविध टप्पे पार पडले. १२ फेब्रुवारी १९९७ रोजी स्थानिक भाविकांनी मंदिराच्या बांधकाम आणि विकासासाठी आणखी एक टप्पा सुरू केला, असे सांगितले जाते. मंदिराच्या वास्तूमध्ये बदल झाले असले तरी पिंडीच्या स्वरूपात देवीची पूजा करण्याची परंपरा आजही कायम आहे.

सूर्यास्तानंतर मंदिरात प्रवेश का टाळला जातो?

वन देवी मंदिराशी संबंधित सर्वाधिक चर्चेत असलेली परंपरा म्हणजे सूर्यास्तानंतर मंदिर आणि जंगल परिसरात प्रवेश न करण्याची प्रथा. स्थानिक लोककथांनुसार अंधार पडल्यानंतर जंगलात जाऊ नये, असा पूर्वीपासून इशारा दिला जात असे.

संध्याकाळी मंदिर बंद झाल्यानंतर पुजारी तेथून निघून जातात आणि त्यानंतर मंदिर परिसरात कोणीही राहत नाही, अशी स्थानिक मान्यता आहे. रात्रीच्या वेळी माँ वन देवी स्वतः मंदिर परिसरात वावरतात, अशीही श्रद्धा स्थानिकांमध्ये आहे.

मात्र, रात्रीच्या वेळी येथे कोणत्याही अलौकिक घटना घडतात, याचा ठोस पुरावा उपलब्ध नाही. त्यामुळे या कथा स्थानिक श्रद्धा, धार्मिक विश्वास आणि पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या लोकपरंपरेचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.

‘द वन : फोर्स ऑफ द फॉरेस्ट’ या चित्रपटामुळे आता या मंदिराच्या लोककथा आणि बिहारच्या स्थानिक धार्मिक परंपरेकडे देशभरातील प्रेक्षकांचे लक्ष वेधले जात आहे.

महाईन्यूज-X वर फॉलो करा : महाईन्यूजला instagram वर फॉलो करा