दिवाळीतील प्रदूषणापासून फुफ्फुसांचे आरोग्य कसे जपाल? जाणून घ्या ६ योगासने आणि प्राणायामाचे फायदे

Yoga : दिवाळी म्हटले की दिवे, फराळ आणि आनंदाचे वातावरण डोळ्यांसमोर येते. मात्र, या काळात फटाक्यांचा धूर, धूळ आणि वाढते वायुप्रदूषण यांमुळे आरोग्याच्या समस्या उद्भवू शकतात. प्रदूषित हवेमुळे खोकला, घशात खवखव, डोळ्यांची जळजळ आणि श्वास घेण्यास त्रास होऊ शकतो. लहान मुले, ज्येष्ठ नागरिक आणि दमा किंवा फुफ्फुसांचे आजार असलेल्या व्यक्तींना याचा अधिक त्रास जाणवू शकतो.

अशा परिस्थितीत फुफ्फुसांचे आरोग्य जपण्यासाठी प्रदूषणाचा संपर्क कमी करणे महत्त्वाचे आहे. त्यासोबतच, प्रकृतीला अनुकूल असलेला हलका योगाभ्यास आणि श्वसनाचे व्यायाम केल्याने श्वासावर नियंत्रण ठेवण्यास, शरीराची लवचिकता वाढवण्यास आणि मन शांत ठेवण्यास मदत होऊ शकते. मात्र, योगासने किंवा प्राणायामामुळे प्रदूषणाचे दुष्परिणाम पूर्णपणे टळतात किंवा फुफ्फुसांचे आजार बरे होतात, असे समजू नये.

चला तर जाणून घेऊया, फुफ्फुसांच्या आरोग्यासाठी कोणती योगासने आणि प्राणायाम उपयुक्त ठरू शकतात.

१. अनुलोम-विलोम प्राणायाम

अनुलोम-विलोम हा नियंत्रित श्वसनाचा एक प्रकार आहे. यामध्ये एका नाकपुडीतून श्वास घेऊन दुसऱ्या नाकपुडीतून सोडला जातो. हा सराव संथ आणि सहज गतीने केल्यास श्वासोच्छ्वासाची लय नियंत्रित ठेवण्यास आणि मन शांत करण्यास मदत होऊ शकते.

काय काळजी घ्यावी? श्वास रोखून ठेवण्याची सक्ती करू नये. चक्कर येणे किंवा अस्वस्थ वाटणे सुरू झाल्यास सराव थांबवावा.

२. भस्त्रिका प्राणायाम

भस्त्रिका हा तुलनेने जोमदार श्वसनाचा प्रकार आहे. यामध्ये श्वास आत घेण्याची आणि बाहेर सोडण्याची प्रक्रिया सक्रियपणे केली जाते. मात्र, वेगाने आणि खोल श्वास घेण्यामुळे काही व्यक्तींना चक्कर येणे किंवा अस्वस्थता जाणवू शकते.

उच्च रक्तदाब, हृदयविकार, दमा किंवा इतर श्वसनविकार असलेल्या व्यक्तींनी डॉक्टरांचा सल्ला घेतल्याशिवाय हा प्राणायाम करू नये. विशेषतः श्वास घेण्यास त्रास होत असताना भस्त्रिका करण्याऐवजी वैद्यकीय मदत घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

३. भुजंगासन

भुजंगासनामध्ये पोटावर झोपून हातांचा आधार घेत छातीचा भाग हळूहळू वर उचलला जातो. या आसनामुळे छाती, खांदे आणि पाठीच्या काही स्नायूंना ताण मिळतो. शरीराची ठेवण आणि लवचिकता सुधारण्यासाठीही हे आसन उपयुक्त ठरू शकते.

आसन करताना कंबरेवर जास्त ताण देऊ नये. पाठ किंवा मान दुखत असल्यास तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखालीच सराव करावा.

४. मत्स्यासन

मत्स्यासनामध्ये पाठीवर झोपून छातीचा भाग वर उचलला जातो आणि मानेची स्थिती विशिष्ट पद्धतीने ठेवली जाते. या आसनामुळे छाती आणि खांद्यांच्या भागाला ताण मिळू शकतो.

मात्र, मान किंवा पाठीच्या मणक्यांचे विकार असलेल्या व्यक्तींनी हे आसन स्वतःहून करण्याऐवजी प्रशिक्षित योगतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

५. सेतू बंधासन

सेतू बंधासन करण्यासाठी पाठीवर झोपून गुडघे वाकवले जातात आणि पाय जमिनीवर ठेवून कंबरेचा भाग सावकाश वर उचलला जातो. या आसनामुळे पाठ, नितंब आणि शरीराच्या मध्यभागातील स्नायूंना व्यायाम मिळतो. छातीचा भाग खुला ठेवण्यास आणि शरीराची लवचिकता सुधारण्यासही मदत होऊ शकते.

आसन करताना हालचाली संथ ठेवाव्यात आणि वेदना जाणवल्यास लगेच थांबावे.

६. उष्ट्रासन

उष्ट्रासनाला इंग्रजीत ‘कॅमल पोज’ म्हणतात. या आसनामध्ये गुडघ्यांवर उभे राहून शरीराचा वरचा भाग सावकाश मागे झुकवला जातो. यामुळे छाती, खांदे आणि पोटाच्या पुढील भागातील स्नायूंना ताण मिळू शकतो.

हे आसन करताना तोल सांभाळणे महत्त्वाचे आहे. मान किंवा कंबरेचा त्रास असल्यास तसेच चक्कर येण्याची समस्या असल्यास तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

हेही वाचा –  विधान परिषद निकालानंतर प्रफुल्ल पटेलांचा सूचक इशारा; म्हणाले, ‘आत्मपरीक्षण करून संघटनात्मक रचना दुरुस्त करण्याची गरज!’

दिवाळीत फुफ्फुसांचे आरोग्य जपण्यासाठी काय कराल?

योगाभ्यासासोबतच प्रदूषणापासून बचाव करण्यासाठी काही सवयी उपयुक्त ठरू शकतात.

परिसरातील हवेची गुणवत्ता तपासून प्रदूषण जास्त असताना बाहेरील शारीरिक हालचाली कमी करा.

फटाक्यांचा धूर आणि धूळ असलेल्या ठिकाणांपासून शक्यतो दूर राहा.

घरात धूर येत असल्यास खिडक्या बंद ठेवा आणि हवा स्वच्छ ठेवण्याची व्यवस्था करा.

बाहेर जाणे आवश्यक असल्यास योग्य प्रकारचा, व्यवस्थित बसणारा N95 मास्क वापरण्याचा विचार करा.

पुरेसे पाणी प्या आणि डॉक्टरांनी दिलेली औषधे नियमित घ्या.

श्वास घेण्यास त्रास, छातीत दुखणे किंवा त्रास वाढत असल्यास योगाभ्यासावर अवलंबून न राहता वैद्यकीय मदत घ्या.

योगासने उपयुक्त; पण प्रदूषणापासून बचाव सर्वांत महत्त्वाचा

नियमित आणि योग्य पद्धतीने केलेला योगाभ्यास शरीराची लवचिकता, श्वसनावरील नियंत्रण आणि एकूण स्वास्थ्य सुधारण्यास मदत करू शकतो. मात्र, योगासने केल्याने फटाक्यांच्या धुरामुळे होणारे नुकसान टळते किंवा फुफ्फुसांची कार्यक्षमता हमखास वाढते, याचे पुरेसे वैज्ञानिक पुरावे नाहीत.

त्यामुळे दिवाळीत योगाभ्यास करताना स्वतःच्या प्रकृतीची काळजी घ्या, प्रदूषणाचा संपर्क कमी करा आणि श्वसनाशी संबंधित लक्षणे दिसल्यास योग्य वैद्यकीय सल्ला घ्या. निरोगी दिवाळीसाठी सुरक्षित सवयी आणि नियमित आरोग्याची काळजी या दोन्ही गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत.

महाईन्यूज-X वर फॉलो करा : महाईन्यूजला instagram वर फॉलो करा