विशेष लेख । स्वातंत्र्यलढ्यात RSSची भूमिका काय होती? इतिहासातील नोंदी उपस्थित करतात महत्त्वाचे प्रश्न!

भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास हा केवळ ब्रिटिशांविरुद्धच्या संघर्षाचा इतिहास नाही; तर देशातील विविध राजकीय संघटना, विचारप्रवाह आणि सामाजिक चळवळींनी या संघर्षात बजावलेल्या भूमिकांचाही इतिहास आहे. महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखालील असहकार आंदोलन, सविनय कायदेभंग आंदोलन, १९४२ चे ‘भारत छोडो’ आंदोलन आणि क्रांतिकारकांचे सशस्त्र प्रयत्न अशा अनेक मार्गांनी स्वातंत्र्याची लढाई लढली गेली. या पार्श्वभूमीवर १९२५ मध्ये स्थापन झालेल्या राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील भूमिकेबाबत आजही चर्चा होते.

इतिहासकार मृदुला मुखर्जी यांनी दि. २ ऑक्टोबर २०२५ रोजी ‘द वायर’मध्ये प्रसिद्ध केलेल्या The RSS and Hindu Mahasabha Played No Role in the Struggle for Freedom या लेखात संघटनेच्या संस्थात्मक भूमिकेवर प्रश्न उपस्थित केला आहे. १९२५ ते १९४७ या काळात संघाने संघटना म्हणून कोणत्याही प्रमुख ब्रिटिशविरोधी आंदोलनात सहभाग घेतला नाही, असा त्यांचा निष्कर्ष आहे.

१. संघाची स्थापना आणि स्वातंत्र्यलढ्याचे राजकीय वातावरण

डॉ. केशव बळीराम हेडगेवार यांनी १९२५ मध्ये राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची स्थापना केली. त्या काळात भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या नेतृत्वाखाली ब्रिटिश राजवटीविरोधातील आंदोलनांना व्यापक जनाधार मिळत होता. १९२०–२२ च्या असहकार आंदोलनानंतर १९३० मध्ये सविनय कायदेभंग आंदोलन आणि १९४२ मध्ये ‘भारत छोडो’ आंदोलन उभे राहिले.

संघाच्या स्थापनेच्या वेळी हेडगेवार यांचा काँग्रेसच्या राजकारणाशी संबंध होता. त्यांच्या वैयक्तिक राजकीय सहभागाची नोंद आणि संघटना म्हणून संघाने घेतलेली भूमिका या दोन वेगळ्या बाबी आहेत. त्यामुळे संस्थापकाचा स्वातंत्र्यलढ्यातील सहभाग सांगताना संघटनेने अधिकृतपणे कोणती भूमिका घेतली, याचाही स्वतंत्र अभ्यास करावा लागतो.

२. १९३० चे सविनय कायदेभंग आंदोलन : वैयक्तिक सहभाग की संघटनेचा निर्णय?

१९३० मध्ये महात्मा गांधींनी मिठाच्या सत्याग्रहाच्या माध्यमातून सविनय कायदेभंग आंदोलनाला सुरुवात केली. या आंदोलनात ब्रिटिश कायद्यांचे उल्लंघन, विदेशी मालावर बहिष्कार आणि नागरी अवज्ञा अशा मार्गांनी ब्रिटिश सत्तेला आव्हान देण्यात आले.

मृदुला मुखर्जी यांच्या मांडणीनुसार, डॉ. हेडगेवार यांनी या काळात वैयक्तिक पातळीवर आंदोलनात सहभाग घेतला; मात्र संघटनेला अधिकृतपणे आंदोलनात उतरवले नाही. त्यांच्या विश्लेषणात संघाने स्वतंत्र संघटनात्मक कार्य सुरू ठेवण्याला प्राधान्य दिल्याचे नमूद केले आहे.

या मुद्द्याचा अर्थ हेडगेवार यांचा स्वातंत्र्यलढ्यातील सहभाग नाकारणे असा नाही. प्रश्न हा आहे की, त्यांनी वैयक्तिक पातळीवर केलेल्या कृतीला संपूर्ण संघटनेचा अधिकृत सहभाग समजता येईल का? इतिहासलेखनात व्यक्ती आणि संस्था यांच्यातील हा फरक महत्त्वाचा मानला जातो.

३. १९४२ चे ‘भारत छोडो’ आंदोलन : सर्वाधिक चर्चेचा मुद्दा

८ ऑगस्ट १९४२ रोजी मुंबईत काँग्रेसने ‘भारत छोडो’ आंदोलनाचा ठराव मंजूर केला. दुसऱ्याच दिवशी गांधीजींसह अनेक प्रमुख नेत्यांना अटक झाली. त्यानंतर देशभर आंदोलन, निदर्शने, संप, भूमिगत कार्य आणि ब्रिटिश प्रशासनाविरोधातील विविध कृती सुरू झाल्या. ब्रिटिश सरकारने या आंदोलनाचे दमन करण्यासाठी व्यापक कारवाई केली.

मृदुला मुखर्जी यांच्या २०२२ आणि २०२५ मधील लेखांमध्ये संघाने या आंदोलनात संघटना म्हणून सहभाग घेतला नसल्याचा युक्तिवाद केला आहे. १९४२ च्या आंदोलनाच्या काळातील संघाच्या भूमिकेविषयी तत्कालीन प्रशासकीय नोंदींचा आधार घेत संघाने काँग्रेसच्या आंदोलनापासून दूर राहण्याची भूमिका घेतली होती, असे त्या मांडतात.

याउलट, संघाच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील Sangh & Swarajya या ३१ जुलै २०२५ रोजी प्रसिद्ध लेखात काही स्वयंसेवकांनी ‘भारत छोडो’ आंदोलनात सहभाग घेतल्याचे आणि काहींना शिक्षा झाल्याचे नमूद केले आहे. संघाच्या ऐतिहासिक कालरेषेतही अष्टी-चिमूर परिसरातील आंदोलनाचा आणि स्वयंसेवकांच्या सहभागाचा उल्लेख आहे.

त्यामुळे या विषयाचा अभ्यास करताना दोन प्रश्न वेगळे ठेवणे आवश्यक आहे : काही स्वयंसेवकांनी वैयक्तिक पातळीवर आंदोलनात भाग घेतला होता का, आणि संघाच्या केंद्रीय नेतृत्वाने संपूर्ण संघटनेला अधिकृतपणे आंदोलनात उतरवले होते का? पहिल्या प्रश्नाचे उत्तर होकारार्थी असले तरी त्यावरून दुसऱ्या प्रश्नाचे उत्तर आपोआप ठरत नाही. संघटना म्हणून RSS ने ‘भारत छोडो’ आंदोलनात सहभाग घेतला नाही.

४. गोळवलकरांचे विचार आणि राष्ट्रवादाची संकल्पना

डॉ. हेडगेवार यांच्यानंतर १९४० मध्ये माधव सदाशिव गोळवलकर संघाचे सरसंघचालक झाले. त्यांच्या Bunch of Thoughts या पुस्तकातील राष्ट्रवादासंबंधी विचारांवरही या चर्चेत संदर्भ दिले जातात. मृदुला मुखर्जी यांनी आपल्या लेखात गोळवलकरांच्या लेखनातील ‘प्रादेशिक राष्ट्रवाद’ आणि ब्रिटिशविरोधी आंदोलनांबद्दलच्या टीकेचा उल्लेख केला आहे.

या विचारांची चिकित्सा करताना गोळवलकरांनी मांडलेली हिंदू राष्ट्राची संकल्पना आणि काँग्रेसच्या नेतृत्वाखालील सर्वसमावेशक, ब्रिटिशविरोधी राष्ट्रवादाची संकल्पना यांच्यातील वैचारिक फरक तपासता येतो. मात्र, स्वातंत्र्यलढ्यातील संघाच्या भूमिकेबाबत निष्कर्ष काढताना स्वातंत्र्यपूर्व काळातील निर्णय आणि कृती यांना नंतरच्या काळातील लेखनापासून वेगळे तपासणे आवश्यक आहे.

५. नोंदणी नसलेला संघ आणि भाजपशी असलेले संबंध; पारदर्शकतेचा प्रश्न ऐरणीवर!

राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ हा भारतीय जनसंघ आणि पुढे भारतीय जनता पक्षाच्या वैचारिक प्रवासाशी संबंधित राहिलेला प्रभावशाली संघ आहे. मात्र, द इंडियन एक्स्प्रेसच्या १९ जून २०२६ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या विश्लेषणानुसार, राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाने स्वतःची स्वतंत्र संस्था म्हणून सोसायटी, ट्रस्ट किंवा कंपनीच्या स्वरूपात नोंदणी केलेली नाही. संघाची भूमिका अशी आहे की, भारतात प्रत्येक नागरिक संघटनेने नोंदणी करणे सर्वसाधारणपणे बंधनकारक नाही.

या प्रश्नांची उत्तरे मिळवण्यासाठी संघाच्या अधिकृत दस्तऐवजांबरोबरच ब्रिटिशकालीन नोंदी आणि स्वतंत्र संशोधनाचा तुलनात्मक अभ्यास आवश्यक आहे. यामुळे प्रश्न केवळ नोंदणीचा राहत नाही, तर संघटनेची आर्थिक रचना, निधीचे व्यवहार, मालमत्तेची मालकी आणि सार्वजनिक उत्तरदायित्व याबाबत किती पारदर्शकता असावी, हा ठरतो. संघासारख्या देशव्यापी संघटनेने या प्रश्नांवर स्पष्ट माहिती द्यावी, अशी मागणी करणाऱ्यांचा हा प्रमुख युक्तिवाद आहे.

म्हणूनच, संघाची नोंदणी नसल्याचा मुद्दा मांडताना योग्य प्रश्न असा असावा: कायद्याने नोंदणी बंधनकारक नसल्यासही, देशाच्या राजकारणावर प्रभाव टाकणाऱ्या संघटनेने आर्थिक आणि संस्थात्मक पारदर्शकतेचे उच्च निकष स्वतःहून स्वीकारायला नकोत का?

आता इतिहासातील मूलभूत प्रश्न असा आहे : ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध देशव्यापी आंदोलने सुरू असताना संघटनेच्या नेतृत्वाने कोणते निर्णय घेतले, त्या निर्णयांमागे कोणती वैचारिक भूमिका होती आणि त्या भूमिकेचा स्वातंत्र्यलढ्यातील संस्थात्मक सहभागावर काय परिणाम झाला? या प्रश्नांची उत्तरे पुराव्यांच्या आधारे शोधणे हेच इतिहासाचे काम आहे.

संदर्भ यादी :

१. मृदुला मुखर्जी — The RSS and Hindu Mahasabha Played No Role in the Struggle for Freedom, द वायर, २ ऑक्टोबर २०२५.

२. मृदुला मुखर्जी — No Matter What it Says Now, RSS Did Not Participate in the Freedom Struggle, द वायर, २०२२.

३. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ — Sangh & Swarajya, अधिकृत संकेतस्थळ, ३१ जुलै २०२५.

४. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ — Timeline, संघाच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील ऐतिहासिक कालरेषा.

५. रवी के. मिश्रा — Political Mobilization in India (1942–44): Colonial Perceptions of the RSS and Hindu Mahasabha, Research Journal of Humanities and Social Sciences, २०१८, खंड ९, अंक ३, पृ. ६६३–६७०.

६. न्यूजचेकर — Fake ‘British Home Department’ Document On RSS Freedom Struggle, २८ ऑगस्ट २०२५.

७. द वायर — मृदुला मुखर्जी यांचा १९४२ च्या आंदोलनातील संघ आणि हिंदू महासभेच्या भूमिकेवरील लेख.