पश्चिम घाटात सापडल्या ड्रॅगनफ्लायच्या दोन नवीन प्रजाती

पुणे : महाराष्ट्र आणि केरळमधील वन्यजीव संशोधकांना पश्चिम घाटातून ड्रॅगनफ्लायच्या दोन नवीन प्रजाती सापडल्या. एक प्रजाती केरळमधील थिरुअनंतपुरममधील मंजदिनिनविला या गावात आणि दुसरी प्रजाती महाराष्ट्रातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील हडपिड गावात आढळली. दोन्ही प्रजाती क्लबटेल (फॅमिली गोम्फिडे) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या ड्रॅगनफ्लायच्या गटातील आहेत. १४ फेब्रुवारी रोजी आंतरराष्ट्रीय जर्नल, झूटॅक्सा मध्ये यावर एक शोधनिबंध प्रकाशित झाला.

डेंटी लॉन्गलेग (मेरोगोम्फस आर्यनॅडेन्सिस) आणि डार्क लॉन्गलेग (मेरोगोम्फस फ्लेवरएडक्टस) असे नवीन वर्णन केलेल्या प्रजातींची नावे आहेत. या प्रजातींचे केरळमधून सापडलेल्या डेंटी लॉन्गलेग थिरुअनंतपुरम शहरातील आर्यनाद ग्रामपंचायतीतील एक विचित्र गाव मंजदिनिनविला येथे आढळले. हे गाव पेप्पारा वन्यजीव अभयारण्याच्या जंगलांना लागून आहे. २०२० मध्ये पहिल्यांदा त्याचे छायाचित्रण करण्यात आले होते, परंतु प्रजाती आणि परिसरात हत्तींच्या उपस्थितीमुळे उच्च ऋतूमानामुळे, त्यावर पुढील अभ्यास फक्त २०२४ मध्येच करता आला. येथील लहान प्रवाहांमध्ये याचे अस्तित्त्व शोधले आहे. येथील समृद्ध जैवविविधतेला आदरांजली म्हणून या प्रजातीचे नाव आर्यनाद यांच्या नावावरून ठेवण्यात आले आहे.

हेही वाचा – पिंपरी-चिंचवडमध्ये ३६ ‘मिसिंग लिंक’

महाराष्ट्रात डार्क लॉन्गलेग आढळला. सुरुवातीला २०२१ मध्ये बागा आणि जंगलांना लागून असलेल्या एका लहान प्रवाहातून त्याची नोंद करण्यात आली होती, परंतु मलबार लॉन्गलेग (मेरोगोम्फस तामाराचेरिअन्सिस) या दुसऱ्या प्रजातीशी जवळून साम्य असल्याने सुरूवातीला त्याची नवीनतेची ओळख पटली नाही. परंतु त्याच्या शरीरावरील पिवळ्या खुणांवरून त्याचे वेगळेपण दिसून आले. या प्रजातींमध्ये विशिष्ट गुदद्वारासंबंधी उपांग, जननेंद्रिये आणि शरीराच्या खुणांमध्ये सूक्ष्म फरक आहेत, जे त्यांना मेरोगोम्फस वंशाच्या विद्यमान प्रजातींपासून वेगळे करण्यास मदत करतात. या दोन्ही प्रजातींच्या पोटाचा भाग सुजलेल्या आकाराचा आहे.

संशोधकांनी दोन्ही प्रजातींना नवीन प्रजाती म्हणून नोंदवण्यासाठी अनुवांशिक डेटाचा देखील वापर केला आहे. या शोधामागील टीममध्ये इरिंजलाकुडा येथील क्राइस्ट कॉलेज (ऑटोनॉमस) चे संशोधक विवेक चंद्रन आणि डॉ. सुबिन के. जोस, आर्यनाड येथील निसर्गशास्त्रज्ञ रेजी चंद्रन, बंगळुरू येथील राष्ट्रीय जैविक विज्ञान केंद्राशी संलग्न संशोधक डॉ. दत्तप्रसाद सावंत आणि डॉ. कृष्णमेघ कुंटे आणि पुणे येथील एमआयटी वर्ल्ड पीस युनिव्हर्सिटीशी संलग्न संशोधक पंकज कोपर्डे यांचा समावेश आहे.

महाईन्यूज-X वर फॉलो करा : महाईन्यूजला instagram वर फॉलो करा

हा शोध महत्त्वपूर्ण आहे कारण ड्रॅगनफ्लाय हे तुलनेने चांगले अभ्यासलेले कीटक आहेत. आम्हाला सहसा वर्णन न केलेल्या प्रजाती आढळण्याची अपेक्षा नसते. विशेषतः पश्चिम घाटात, जिथे ब्रिटिशांच्या काळापासून त्यांचा सखोल अभ्यास केला गेला आहे. ओडोनेट्स (ड्रॅगनफ्लाय आणि डॅमसेल्फलाईज) यांना जैवसूचक प्रजाती मानले जाते कारण त्यांची उपस्थिती पर्यावरणाची स्थिती दर्शवते. प्रदूषण आणि हवामान बदलासारख्या मानववंशीय दबावांना ते त्वरित प्रतिसाद देतात. दोन्ही प्रजाती संरक्षित जंगलांच्या बाहेर आढळल्या, ज्यामुळे जैवविविधता संवर्धनासाठी कायदेशीररित्या संरक्षित क्षेत्राबाहेरील अधिवासांचे संरक्षण करण्याची आवश्यकता दर्शविली जाते.

– विवेक चंद्रन, संशोधन पथकाचे सदस्य