इस्रोचा कडक नियम ! शास्त्रज्ञांचे राजीनामे आणि VRS वर निर्बंध ; ‘ब्रेन ड्रेन’ला लगाम

ISRO Drain Drain: भारत सरकारच्या अंतराळ विभागाने एक महत्त्वाचा आदेश जारी केला आहे. त्यानुसार, गगनयान मोहीम आणि देशासाठीच्या इतर महत्त्वाच्या प्रकल्पांमध्ये सहभागी असलेले शास्त्रज्ञ आणि अभियंते राजीनामा देऊ शकत नाहीत किंवा मुदतपूर्व सेवानिवृत्त होऊ शकत नाहीत. असा कडक नियम इस्रोने जारी केला आहे.

अशी कोणतीही विनंती थेट वरिष्ठ अधिकाऱ्यांकडे पाठवली जाणार आहे. ही बातमी इस्रोमधील एका मोठ्या समस्येवर प्रकाश टाकते. इस्रो एकेकाळी स्वप्नांची संस्था होती, पण आता चांगले लोक सोडून जात आहेत.

सरकारच्या नवीन आदेशात काय म्हटले?

गगनयान आणि इतर मोठ्या प्रकल्पांमध्ये सहभागी असलेल्या शास्त्रज्ञांचे राजीनामे किंवा सेवानिवृत्तीचे अर्ज थेट स्वीकारू नयेत, असे निर्देश सरकारने सर्व इस्रो केंद्रांना दिले आहेत.

प्रत्येक प्रकरण अंतराळ विभागाकडे पाठवले जावे, जिथे निर्णय घेतला जाईल. अशा अनेक प्रकरणांमुळे देशाच्या मोठ्या मोहिमांवर परिणाम होत असल्याचे सरकारने स्वतः मान्य केले आहे. हा आदेश दर्शवतो की ही समस्या लहान नाही.

इस्रोने पूर्वी देशातील सर्वात हुशार तरुणांना आकर्षित केले होते. येथे काम करणाऱ्यांना देशासाठी काहीतरी महान करायचे होते. पण आता अनेक तरुण शास्त्रज्ञ सोडून जात आहेत. याची कारणे सोपी आहेत. जास्त पगार, जलद पदोन्नती, चांगले वातावरण, कमी नोकरशाही आणि काम व वैयक्तिक आयुष्यात उत्तम संतुलन.

खाजगी अवकाश कंपन्या चांगले पॅकेज देत आहेत. इस्रोमधील काहींना असे वाटते की, नवीन कल्पना स्वीकारल्या जात नाहीत, निर्णय घेण्यास विलंब होतो आणि त्यांच्या मेहनतीचे पूर्ण कौतुक होत नाही. जेव्हा ते कामात पूर्णपणे गुंतलेले नसतात, तेव्हा लोक नोकरी सोडून जातात.

हेही वाचा – लालपरीचा प्रवास पुन्हा महागणार.! महामंडळाकडून ‘एसटी’ भाडेवाढीसाठी प्रस्ताव

अवकाश क्षेत्रातील नवीन बदल आणि अडचणी

सरकारने ‘इन-स्पेस’ (IN-SPACe) ची निर्मिती केली, ज्यामुळे खाजगी कंपन्यांना अवकाशात काम करण्याची परवानगी मिळाली. ही एक चांगली गोष्ट आहे. खाजगी कंपन्या रॉकेट, उपग्रह आणि सेवा तयार करत आहेत. पण हे सर्व तेव्हाच यशस्वी होईल, जेव्हा इस्रो मजबूत राहील.

जर इस्रोचे अनुभवी कर्मचारी सोडून गेले, तर नवीन तंत्रज्ञान कोण विकसित करेल? गगनयान मोहिमेमध्ये मानवांना अवकाशात पाठवायचे आहे. यासाठी अत्यंत काळजीपूर्वक आणि कुशल कर्मचाऱ्यांची आवश्यकता आहे. जर ते सोडून गेले, तर ही मोहीम अवघड होईल.

इस्रोच्या यशाचे रहस्य हे होते की, शास्त्रज्ञांना स्वातंत्र्य होते, ते चुकांमधून शिकत होते आणि संघात काम करत होते. विक्रम साराभाई आणि सतीश धवन यांसारख्या प्रमुख व्यक्तींनी नोकरी सोडून येथे एक संस्कृती निर्माण केली.

देशासाठीच्या एका मोठ्या मोहिमेचा भाग असल्याची भावना असल्यामुळे लोक तिथे थांबले होते. आता काही लोकांचे म्हणणे आहे की संस्थेतील संस्कृती बदलली आहे. नेतृत्व, निर्णयक्षमता आणि तरुणांसाठीच्या संधी कमी होत आहेत. यामुळेच स्थगितीचा आदेश जारी करण्यात आला.

गगनयान मोहिमेस असलेले धोके

गगनयान ही भारताची पहिली मानवी अंतराळ मोहीम आहे. यासाठी अत्यंत प्रगत तंत्रज्ञानाची आवश्यकता आहे. जर यात सहभागी असलेले शास्त्रज्ञ निघून गेले, तर कामावर परिणाम होईल. सरकारने ही समस्या योग्यरित्या ओळखली आणि आदेश जारी केला. तथापि, हा केवळ एक तात्पुरता उपाय आहे. दीर्घकालीन स्थगितीने ही समस्या सुटणार नाही.

खाजगी कंपन्या इस्रोच्या जुन्या तंत्रज्ञान आणि ज्ञानावर काम करत आहेत. इस्रोने अनेक दशकांच्या राष्ट्रीय करदात्यांच्या पैशातून आपला पाया रचला आहे. जर इस्रो कमकुवत झाले, तर खाजगी क्षेत्रावरही परिणाम होईल. दोघांनी मिळून काम केले पाहिजे. इस्रोने प्रमुख संशोधन आणि नवीन मोहिमांवर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे, तर खाजगी कंपन्यांनी व्यवसाय केला पाहिजे. पण यासाठी इस्रोला एक आकर्षक ठिकाण बनवणे आवश्यक आहे.

सरकारने काय करावे?

हा आदेश समस्या अधोरेखित करतो, परंतु त्यावर उपाय देत नाही. सरकारने शास्त्रज्ञांशी बोलून त्यांच्या तक्रारी ऐकून घ्याव्यात. पगार वाढवावा, पदोन्नती सुलभ करावी, संशोधनासाठी निधी उपलब्ध करून द्यावा आणि कामासाठी चांगले वातावरण निर्माण करावे. तरुण शास्त्रज्ञांना प्रगतीच्या संधी दिल्या पाहिजेत. तरच ते आनंदाने येथे टिकून राहतील.

भारताला २०४० पर्यंत एक प्रमुख अंतराळ राष्ट्र बनायचे आहे. हे साध्य करण्यासाठी, इस्रोला पुन्हा एकदा स्वप्नांचे केंद्र, एक असे ठिकाण बनावे लागेल जिथे लोकांना येऊन राहण्याची इच्छा होईल. केवळ आदेश नव्हे, तर एक चांगले वातावरण, चांगला पगार आणि योग्य नेतृत्व हे काम साधेल. देशातील शास्त्रज्ञांना अजूनही इस्रोमध्ये योगदान देण्याची इच्छा आहे. त्यांना योग्य संधी आणि प्रोत्साहनाची गरज आहे.

इस्रोचा हा नवीन आदेश दर्शवतो की चांगले शास्त्रज्ञ सोडून जात आहेत. गगनयान आणि देशाच्या स्वप्नांसाठी ही बाब गांभीर्याने घेतली पाहिजे. हे निर्बंध तात्पुरते आहेत. खरा उपाय म्हणजे इस्रोला पुन्हा आकर्षक आणि मजबूत बनवणे. आज लक्ष दिले तर भारत उद्या अंतराळात आणखी प्रगती करेल. शास्त्रज्ञांना थांबवण्यासाठी नियमांची नव्हे, तर स्वप्ने आणि प्रेरणेची गरज आहे.