हायपरटेन्शन कमी करण्यासाठी मीठ कमी करणे नव्हे, ‘ही’ गोष्ट महत्त्वाची; डॉक्टर सांगतात..

Health: भारतातील उच्च रक्तदाबामागील एक प्रमुख कारण म्हणजे आपल्या रोजच्या खाण्याच्या सवयी. या सवयी आणि आपल्या चवीबद्दलच्या अपेक्षा, ज्या आपण लहानपणीच शिकतो. त्यामुळे ही समस्या आणखी गंभीर होते. जागतिक आरोग्य संघटना प्रौढांना दररोज 2000 मिग्रॅ पेक्षा कमी सोडियमचे म्हणजे 5 ग्रॅमपेक्षा कमी मीठ सेवन करण्याची शिफारस करते. भारतातील सर्वोत्तम उपलब्ध राष्ट्रीय अंदाजानुसार रोजचे सरासरी मिठाचे सेवन ८.० ग्रॅम आहे आणि अनेक समुदाय त्याहूनही अधिक सेवन करतात असे सर्वेक्षणांमधून दिसून येते. मग मोठ्या प्रमाणावर “मीठ कमी खा” हा सल्ला रक्तदाब कमी करण्यात अयशस्वी का ठरतो? डॉ. एराम राव आणि डॉ. जमुना प्रकाश यांनी याची कारणे सांगितली आहेत. दरवर्षी 17 मे रोजी ‘जागतिक उच्च रक्तदाब दिन’ साजरा केला जातो.

संशोधन आणि मॉडेलिंग अभ्यासांमधून सातत्याने असे दिसून येते की, शहरी भागांमध्ये पॅकेज्ड आणि घराबाहेर खाण्याचे प्रमाण वाढत असतानाही, ऐतिहासिकदृष्ट्या ८०% पेक्षा जास्त मिठाचे सेवन रोजच्या स्वयंपाकात किंवा जेवताना घातलेल्या मिठातूनच बोते. हे महत्त्वाचे आहे कारण यामुळे काय प्रभावी ठरते यात बदल होतो. ज्या ठिकाणी पॅकेज्ड खाद्यपदार्थांमुळे सेवन वाढते, तिथे पदार्थांमध्ये सुधारणा केल्यास जलद गतीने मोठे फायदे मिळू शकतात. भारतात पदार्थांमध्ये बदल करणे उपयुक्त ठरू शकते, तरीही कौटुंबिक वर्तनालाच सर्वाधिक महत्त्व दिले जाते. जेव्हा खाण्याचा मुख्य स्रोत ऐच्छिक असतो, तेव्हा केवळ सल्ला पुरेसा ठरत नाही, विशेषतः जेव्हा लोक वेगवेगळ्या वयोगटांतील आणि आवडीनिवडी असलेल्या कुटुंबांसाठी स्वयंपाक करत असतात.

सार्वजनिक आरोग्य मोहिमा अनेकदा असे गृहीत धरतात की लोकांना धोका समजतो आणि आठवण करून दिल्यास ते त्यानुसार वागतील. परंतु पुरावे याच्या उलट सांगतात. एका राष्ट्रीय सर्वेक्षणात असे आढळून आले की एक तृतीयांशपेक्षा कमी प्रौढांना हे माहीत होते की दररोज जास्त प्रमाणात मीठ खाल्ल्याने आरोग्याला हानी पोहोचू शकते. ज्ञानाची पातळी असमान असेल, तर ‘मीठ कमी करा’ असा साधा संदेश दूरचा, ऐच्छिक किंवा अगदी असंबद्ध वाटू शकतो. बदलामागील कारणावर पूर्णपणे विश्वास ठेवला जात नाही किंवा ते समजत नाही, तेव्हा वर्तणुकीतील बदल टिकवून ठेवणे कठीण होते.

मिठाबद्दलच्या बहुतेक चर्चांमध्ये चव हा एक महत्त्वाचा दुवा दुर्लक्षित राहतो. सल्ला सहसा काय कमी करायचे यावर लक्ष केंद्रित करतो. अन्न रुचकर ठेवण्यासाठी त्यात काय घालायचे यावर तो क्वचितच भाष्य करतो. मीठामुळे अन्नाची ओळख पटते आणि त्वरित समाधान मिळते. अचानक मीठ कमी केल्याने अन्न बेचव वाटू शकते आणि लोक अनेकदा नकळतपणे, जेवताना किंवा स्वयंपाक करताना मीठ परत घालून त्याची भरपाई करतात. त्यामुळेच सोडियम कमी करण्याचा पुढचा टप्पा चवीला प्राधान्य देणारा असायला हवा. हळूहळू आणि सातत्याने सोडियम कमी करताना अन्न स्वीकारार्ह ठेवणे हे उद्दिष्ट असले पाहिजे.

हेही वाचा – KING च्या सेटवरुन आणखी फोटो व्हायरल! नवीन फोटोंमध्ये अभिषेक बच्चनचा दमदार लूक समोर

त्याऐवजी आपण काय करू शकतो?

१) भारताच्या वास्तवाला अनुरूप अशी सोडियमची रणनीती तयार करा.

जागतिक आरोग्य संघटनेच्या जागतिक असंसर्गजन्य रोग कृती योजनेनुसार, भारताचे २०३० पर्यंत लोकसंख्येच्या सोडियम सेवनात ३०% कपात करण्याचे उद्दिष्ट आहे. हे उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी स्वयंपाकघरे, संस्था आणि बाजारपेठ या सर्व स्तरांवर काम करणाऱ्या एका एकत्रित योजनेची आवश्यकता आहे. पॅकेज केलेल्या खाद्यपदार्थांमध्ये सुधारणा आणि ग्राहकांना अधिक स्पष्ट संकेत देण्यासोबतच, घरोघरी जाऊन संवाद साधणे आणि लोकांना आज वापरता येतील अशी साधने वापरणे आवश्यक आहे.

२) जिथे जेवण प्रमाणित आहे तिथून सुरुवात करा.

संस्था,शाळा, वसतिगृहे, उपहारगृहे आणि सरकारी अन्न कार्यक्रमांची एक विशेष भूमिका आहे कारण ते मोठ्या प्रमाणावर लोकांच्या आवडीनिवडी घडवतात. या ठिकाणी हळूहळू कपात केल्यास कोणालाही वेगळे न वाटता “सामान्य” स्थिती पुन्हा प्रस्थापित होऊ शकते. तसेच यामुळे कुटुंबांना प्रत्येक जेवणागणिक मिठासाठी संघर्ष करावा लागत नाही.

३) कमी-सोडियमयुक्त पदार्थांना वास्तववादी बनवणारी चव वाढवणारी साधने उपलब्ध करून देणे.

एक असे साधन ज्यावर अधिक शांतपणे आणि पुराव्यांवर आधारित चर्चा होणे आवश्यक आहे, ते म्हणजे एमएसजी. सामान्य मीठामध्ये ३९% सोडियम असते, तर एमएसजीमध्ये अंदाजे १२% सोडियम असते आणि त्यामुळे समाधानकारक चव येते. कमी प्रमाणात मीठासोबत वापरल्यास एमएसजीमुळे पदार्थांचा रुचकरपणा टिकून राहतो आणि ग्राहकांची पसंती कमी न करता सोडियममध्ये ४०% पर्यंत कपात करणे शक्य होते, असे दिसून आले आहे. खरे तर सीएसआयआर- सेंट्रल फूड टेक्नॉलॉजिकल रिसर्च इन्स्टिट्यूटने केलेल्या अलीकडील संशोधनातून असे दिसून आले आहे की, मीठ आणि एमएसजीचे अनुकूलित मिश्रण वापरून व्हेज बिर्याणी, डाळ सांबार, पनीर करी, मुरुकू, शेव, आलू भुजिया, खारवलेला ब्रेड, बन आणि बिस्किटे यांसारख्या सामान्यतः खाल्ल्या जाणाऱ्या भारतीय पदार्थांमधील सोडियममध्ये सुमारे २२-३२% कपात करता येते आणि तरीही पदार्थांची चव व एकूण स्वीकारार्हता टिकून राहते.

जबाबदारीने वापरल्यास हे स्वयंपाकी आणि अन्न उत्पादकांना सोडियम कमी करताना चव टिकवून ठेवण्यासाठी एक अतिरिक्त पर्याय उपलब्ध करून देते. ज्या देशात ऐच्छिक मीठाचा वापर इतका प्रचलित आहे तिथे अशी साधने असा बदल घडवून आणण्यास मदत करू शकतात. हा बदल केवळ सल्ल्याने घडवून आणणे कठीण जाते.

४) आपल्या सोडियमविषयक संदेशाचा पुनर्विचार करणे

“मीठ कमी खा” या संदेशापेक्षा “हळूहळू कमी करा आणि चव टिकवून ठेवा” हा संदेश अधिक सुयोग्य आहे. आपण लोकांना मीठाचे प्रमाण हळूहळू कसे कमी करावे, अधिक घालण्यापूर्वी चव कशी घ्यावी आणि पदार्थांमधील घटक व स्वयंपाकाच्या पद्धतींमधून मिळणाऱ्या चवदारपणावर कसे अवलंबून राहावे, हे दाखवून दिले पाहिजे. व्यावहारिक मार्गदर्शनाची पुनरावृत्ती होण्याची, ते इतरांना सांगण्याची आणि ते टिकून राहण्याची अधिक शक्यता असते.

५) सोडियम कमी करताना भारताच्या आयोडाइज्ड मिठाच्या यशाचे रक्षण करणे

सोडियम कपात देशाच्या आयोडीनयुक्त मीठ कार्यक्रमाशी सुसंगत असली पाहिजे. राष्ट्रीय गलगंड नियंत्रण कार्यक्रमाच्या (एनजीसीपी) आकडेवारीनुसार २०२०-२१ मध्ये ९४.३% भारतीय कुटुंबे पुरेसे आयोडीनयुक्त मीठ वापरत होती. समन्वित नियोजन आणि स्पष्ट सार्वजनिक मार्गदर्शनाद्वारे आयोडीनची पुरेशी पातळी कायम राखत एकूण मीठाचे सेवन कमी करणे हे धोरणात्मक उद्दिष्ट असले पाहिजे. उच्च रक्तदाब प्रतिबंधासाठी सोडियम कपातीच्या आपल्या दृष्टिकोनात बदल आवश्यक आहे. आपल्याला केवळ “मीठ कमी करा” या सल्ल्याच्या पलीकडे जाऊन एक अशी रणनीती तयार करण्याची गरज आहे, ज्यामुळे आरोग्यदायी पर्याय स्वीकारणे सोपे होईल. याचा अर्थ असा की, हळूहळू कपात करण्यास मदत करणारी यंत्रणा, आदर्श घालून देणाऱ्या संस्था आणि अन्नाची चव टिकवून ठेवणारे उपाय देणे आवश्यक आहे. याद्वारे सोडियम कपात ही केवळ वर्षातून एकदा दिली जाणारी आठवण न राहता एक सातत्यपूर्ण उपाय ठरू शकते.