इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांमध्ये लपले आहे गुन्ह्याचे गूढ, जाणून घेऊया फॉरेन्सिक लॅब कशी सोडवते गुन्ह्यांची उकल

Mahaenews A link to your homepage with your site title as anchor text
मुंबई : खून असो की बलात्कार, किंवा अपहरण. गुन्हा दाखल होताच तपास अधिकारी घटनास्थळावरून केवळ पुरावे गोळा करत नाहीत, तर आरोपी किंवा संशयितांकडून इलेक्ट्रॉनिक उपकरणेही जप्त करतात. गुन्हेगारी घटनेनंतर आरोपीला न्यायालयात दोषी ठरवण्यात ही उपकरणे महत्त्वाची भूमिका बजावतात. कारण, न्यायालय कोणताही तपास अधिकारी तांत्रिकदृष्ट्या निपुण असल्याचे मानत नाही. त्यामुळे त्यांना या इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांची मान्यताप्राप्त प्रयोगशाळेतून चाचणी करून अहवाल सादर करावा लागेल. त्यामुळेच येथे गुन्हे घडल्यानंतर मोबाईल, लॅपटॉप, संगणक आदी जप्त करून ते कलिना आणि ठाणे येथील न्यायवैद्यक प्रयोगशाळेत तपासासाठी पाठवले जातात. महाराष्ट्रात सुमारे अर्धा डझन फॉरेन्सिक लॅब आहेत, जिथे गुन्ह्याच्या ठिकाणाहून जप्त केलेले पुरावे तपासले जातात. यातील कलिना लॅब ही सर्वात आधुनिक आहे. याचे नेतृत्व वरिष्ठ आयपीएस अधिकारी सध्या संजय वर्मा करत आहेत.

डिव्हाइसेसची चाचणी घेण्यासाठी 4 पायऱ्या
मोबाईल, कॉम्प्युटर इत्यादी इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांच्या फॉरेन्सिक तपासणी प्रक्रियेत, उपकरणांशी संबंधित डेटा आणि त्याच्या वापराशी संबंधित माहिती शोधली जाते. ही प्रक्रिया 4 चरणांमध्ये होते.

1. संकलन आणि जतन: या प्रक्रियेअंतर्गत, उपकरणांमध्ये उपस्थित डेटा संकलित (संकलित), संरक्षित (संरक्षित) आणि संरक्षित (सुरक्षित) तसेच खरा आणि बनावट तपासला जातो.

2. डेटा एक्स्ट्रॅक्शन: यामध्ये आपण इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांमधून प्राप्त केलेला डेटा (खणण्याची प्रक्रिया) काढतो. यामध्ये विविध प्रकारचे संदेश, कॉल रेकॉर्ड, फाइल्स, प्रतिमा, व्हिडिओ इत्यादी असतात.

3. डेटा विश्लेषण: काढलेल्या डेटाचे विश्लेषण केले जाते जेणेकरून त्याद्वारे विशिष्ट क्रियाकलाप किंवा नमुने ओळखता येतील.

4. मेटा डेटा तपासणे: डेटा तसेच मेटा डेटा (जसे की घटनेची वेळ आणि ठिकाण इ.) तपासून घटनेची वेळ आणि संदर्भ स्थापित केले जाऊ शकतात.

फॉरेन्सिक तपासणीवर तज्ञांचा दृष्टिकोन
एस.सी.घुमटकर, फॉरेन्सिक लॅब अधिकारी : इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांच्या फॉरेन्सिक तपासणीत आरोपींनी वापरलेले मोबाइल, कॉम्प्युटर, लॅपटॉप आदींद्वारे पूर्वीचे सर्व तपशील काढले जातात. ते तांत्रिक पुरावे म्हणून गोळा करून तपास अधिकाऱ्यांकडे सोपवले जातात. ते प्रकरणाच्या तपासात खूप मदत करतात. हे तपासण्यासाठी वेगवेगळ्या पायऱ्या आहेत, ज्या केसच्या गरजेनुसार ठरवल्या जातात. हार्डवेअर, सॉफ्टवेअर, कॉल डेटा रेकॉर्ड, व्हिसेरा, फूड पॉयझनिंग, सायबर इत्यादी सर्व त्याचे प्रकार आहेत.

गुन्हेगारी आरोप सिद्ध करण्यासाठी मोबाईल फोन इत्यादी इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांची तांत्रिक तपासणी करते. तपास अधिकारी घटनास्थळावरून सापडलेले फोन, लॅपटॉप आदी उपकरणे जप्त करून फॉरेन्सिक लॅबमध्ये पाठवतात. कारण, न्यायालयाला तांत्रिक अनुभव असलेल्यांची बाजू हवी आहे. त्यामुळेच पोलिसांऐवजी तांत्रिक प्रक्रियेतील तज्ज्ञांनी केलेला तपास अहवाल पुरावा म्हणून सादर केला जातो. गुन्ह्याशी संबंधित इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे कलिना इत्यादी फॉरेन्सिक लॅबमध्ये पाठवली जातात.

मुंबई उच्च न्यायालय: घटना सिद्ध करण्यासाठी, घटनास्थळी सापडलेल्या पुराव्यांव्यतिरिक्त, आरोपी किंवा पीडितेने वापरलेल्या इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांची तपासणी करणे आवश्यक आहे. आजकाल या उपकरणांमुळे अनेक प्रकरणे सुटली आहेत. न्यायालय देखील पोलिसांना तांत्रिकदृष्ट्या पारंगत मानत नसल्यामुळे, आरोपाची पुष्टी करण्यासाठी, आरोपी किंवा पीडितेच्या इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांची तपासणी करून तज्ञाचा अहवाल पोलिसांकडून न्यायालयात सादर केला जातो. त्यामुळे इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे वैज्ञानिक चाचणीसाठी प्रयोगशाळेत पाठवली जातात.

मुख्य प्रकरणे जेथे उपकरणे महत्त्वाची भूमिका बजावतात

प्रत्युषा बॅनर्जीची आत्महत्या:
बालिका वधू फेम अभिनेत्री प्रत्युषा बॅनर्जी प्रकरणातील अटक आरोपी राहुल राज सिंगच्या घरातून पोलिसांनी इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे जप्त केली, ज्याने 1 एप्रिल 2016 रोजी ओशिवरा येथे कथितपणे आत्महत्या केली होती. या सर्व वस्तू प्रयोगशाळेत चाचणीसाठी पाठवण्यात आल्या होत्या, त्याचा अहवाल न्यायालयात सादर करण्यात आला होता.

सिद्धार्थ शुक्ला यांचा संशयास्पद मृत्यू:
बिग बॉस 13 चे विजेते आणि टीव्ही इंडस्ट्रीतील प्रसिद्ध अभिनेता सिद्धार्थ शुक्ला यांचे 2 सप्टेंबर 2022 रोजी हृदयविकाराच्या झटक्याने निधन झाले. पोलिसांनी शुक्ला यांच्या घरातून सापडलेली सर्व इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे जप्त करून तपासणीसाठी फॉरेन्सिक लॅबमध्ये पाठवली आहेत. लॅबमधून प्राप्त झालेला अहवाल न्यायालयात सादर करण्यात आला. मात्र, या प्रकरणी कोणालाही अटक करण्यात आलेली नाही.

सुशांत सिंग राजपूतचा मृत्यू:
14 जून 2020 रोजी त्याच्या घरी संशयास्पद परिस्थितीत सापडलेला प्रसिद्ध अभिनेता सुशांत सिंग राजपूतच्या मृत्यूचे गूढ अद्यापही न सुटलेले कोडे आहे. तपास अधिकाऱ्यांनी राजपूतच्या घरातून सापडलेली सर्व इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे फॉरेन्सिक तपासणीसाठी कलिनासह इतर प्रयोगशाळेत पाठवली होती, ज्याचा अहवाल न्यायालयात सादर करण्यात आला आहे.