26 वर्षांपासून नैराश्याने त्रस्त, औषधे आणि थेरपी कुचकामी, ऑस्ट्रेलियन महिलेवर भारतात ब्रेन स्टिम्युलेशन शस्त्रक्रिया

मुंबई : डिप्रेशनने त्रस्त लोकांसाठी ही बातमी उपयुक्त आहे. 2017 मध्ये मानसिक आरोग्य कायदा लागू झाल्यानंतर देशात प्रथमच मानसिक रुग्णावर शस्त्रक्रिया करण्यात आली आहे. मुंबईतील ऑस्ट्रेलियन वंशाच्या 38 वर्षीय महिला नागरिकावर ही शस्त्रक्रिया करण्यात आली. नैराश्याच्या शस्त्रक्रियेसाठी प्रथम रुग्णाची संमती आणि राज्य सरकारच्या राज्य मानसिक आरोग्य मंडळाची मान्यता आवश्यक असते. तरच ते करता येईल. मात्र, यापूर्वी अशा प्रकरणांची रुग्णालयाच्या बोर्डाने तपासणी करून नंतर मान्यता दिली होती. या ऑस्ट्रेलियन नागरिकालाही ही शस्त्रक्रिया करण्यासाठी दहा महिने वाट पाहावी लागली. रुग्णाने न्यूरोसर्जन डॉ. परेश दोशी यांच्याशी संपर्क साधल्यानंतर प्रक्रिया सुरू झाली. मानसिक आरोग्य मंडळ स्थापन करण्याच्या बाबतीत महाराष्ट्र अनेक राज्यांच्या पुढे आहे. यासह, डिप्रेशन शस्त्रक्रियेला मान्यता देणारे हे देशातील पहिले राज्य ठरले आहे. मुंबईतील जसलोक रुग्णालयात ही शस्त्रक्रिया करण्यात आली आहे. आकडेवारीनुसार, नैराश्य ही देशातील एक सामान्य मानसिक आरोग्य समस्या आहे, ज्यामुळे सुमारे 15 टक्के लोक संघर्ष करत आहेत. बर्‍याच प्रकरणांमध्ये, जेव्हा औषधे किंवा शॉक थेरपी काम करत नाहीत तेव्हा रूग्णांना डीप स्टिम्युलेशन थेरपी (डीबीएस) चा सल्ला दिला जातो.

या शस्त्रक्रियेत मेंदूमध्ये इलेक्ट्रोड टाकले जातात. डीबीएसचा वापर बहुतेक पार्किन्सन्स आणि ऑब्सेसिव्ह कंपल्सिव्ह डिसऑर्डर आणि नैराश्यासाठी केला जातो. डॉ. दोशी सांगतात की, यापूर्वी त्यांनी तीन नैराश्याच्या रुग्णांवर उपचार केले आहेत. जे आता सामान्य जीवन जगत आहेत. महाराष्ट्र आरोग्य सेवा संचालक डॉ. स्वप्नील लेले यांच्या मते, महाराष्ट्र आणि कर्नाटक ही अशी राज्ये आहेत. याआधीही नैराश्यग्रस्त रुग्णांसाठी नियमितपणे डीबीएस शस्त्रक्रिया केली जात होती. यावेळीही महाराष्ट्राने ऑस्ट्रेलियन नागरिकाच्या समस्येनंतर लगेचच एक मंडळ स्थापन केले. ज्याने रुग्णाच्या मानसिक स्थितीचे मूल्यांकन केले.

रुग्ण 26 वर्षांपासून डिप्रेशनचा बळी होता
ऑस्ट्रेलियन वंशाच्या महिलेने नाव न सांगण्याच्या अटीवर सांगितले की, ती गेल्या 26 वर्षांपासून डिप्रेशनने त्रस्त आहे. यातून बाहेर पडण्यासाठी त्यांनी अनेक औषधे घेतली आणि वेगवेगळ्या थेरपीही घेतल्या. रुग्णाच्या भावाच्या मते, महिला रुग्ण स्वतः एक प्रशिक्षित व्यावसायिक थेरपिस्ट आहे. मात्र नैराश्यामुळे त्यांनी गेल्या सात वर्षांपासून कामावर जाणेही बंद केले होते. याशिवाय ती महिला अवसादविरोधी औषधेही घेत होती जी चांगली नव्हती. महिलेने इलेक्ट्रोकन्व्हल्सिव्ह थेरपी (ECT), संज्ञानात्मक आणि वर्तणूक थेरपी देखील घेतली. मात्र, याचा फारसा फायदा झाला नाही. नंतर दोन ऑस्ट्रेलियन नागरिकांनी महिलेला डॉ. दोशींबाबत सांगितले. ज्यांनी यापूर्वी जसलोक रुग्णालयात डीबीएस केले होते.

ऑस्ट्रेलियामध्ये डीबीएस केली जात नाही कारण ती अजूनही तेथे प्रायोगिक थेरपी मानली जाते. सुमारे तीन आठवड्यांपूर्वी या महिलेवर नैराश्यातून शस्त्रक्रिया करण्यात आली होती. यावेळी रुग्ण शुद्धीवर आला. जेणेकरून मेंदूमध्ये इलेक्ट्रोड बसवल्यावर त्याचा किती परिणाम होतो हे कळू शकेल. डॉक्टर दोशी यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, महिलेची प्रकृती आता सुधारत आहे. शुक्रवारी महिला रुग्ण आणि तिचा भाऊ ऑस्ट्रेलियाला परतले.

डीप ब्रेन स्टिम्युलेशन सर्जरी म्हणजे काय
डीप ब्रेन स्टिम्युलेशन ही एक प्रक्रिया आहे जी पार्किन्सन रोग, तीव्र हादरे, एपिलेप्सी आणि डायस्टोनिया यासारख्या विशिष्ट न्यूरोलॉजिकल स्थिती असलेल्या रुग्णांना मदत करू शकते, स्नायू आकुंचन आणि उबळद्वारे वैशिष्ट्यीकृत विकार. सर्जन रुग्णाच्या त्वचेखाली डीप ब्रेन स्टिम्युलेशन (DBS) असलेले मशीन ठेवतो. हे युनिट मेंदूच्या विशिष्ट भागामध्ये विद्युत आवेग प्रसारित करते.