गणेशोत्सव 2023ः छत्रपती शिवाजी महाराजांनी सुरू केला गणेशोत्सव, लोकमान्य टिळकांनी दिली राष्ट्रीय मान्यता

Mahaenews A link to your homepage with your site title as anchor text
पुणे:19 सप्टेंबरपासून देशभरात गणेशोत्सवाला सुरुवात होत आहे. भारतासह जगातील अनेक भागात मोठ्या थाटामाटात साजरा होणाऱ्या गणेशोत्सवाची सुरुवात महाराष्ट्राची सांस्कृतिक राजधानी पुण्यातून झाली. दहा दिवस चालणाऱ्या गणेशोत्सवात संपूर्ण शहर धार्मिक रंगात रंगले आहे. पुण्याचा गणेशोत्सव जगभर प्रसिद्ध आहे. हा उत्सव शिवाजी महाराजांच्या आई जिजाबाई यांनी त्यांच्या बालपणात सुरू केला होता. पुढे पेशव्यांनी या उत्सवाचा विस्तार केला आणि लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांनी या उत्सवाला राष्ट्रीय ओळख दिली. आज आम्ही तुम्हाला गणेशोत्सवाची परंपरा कशी सुरू झाली हे सांगणार आहोत.

गणेशोत्सवाची वेळ : हिंदू दिनदर्शिकेनुसार हा उत्सव भाद्रपद महिन्याच्या चतुर्थीपासून चतुर्दशीपर्यंत दहा दिवस चालतो. भाद्रपद महिन्यातील शुक्ल पक्षातील चतुर्थीला गणेश चतुर्थी असेही म्हणतात. गणपती हे हिंदूंचे मुख्य पूजनीय देव आहे. हिंदू धर्मात गजाननाला विशेष स्थान आहे. कोणताही धार्मिक सण असो, यज्ञ, उपासना इत्यादी, शुभकार्य असो किंवा विवाह समारंभ, कार्य कोणत्याही अडथळ्याविना पूर्ण व्हावे, म्हणून सर्वप्रथम श्रीगणेशाची पूजा केली जाते. गणेशाची ख्याती भारतभर तितकीच पसरलेली आहे. महाराष्ट्रात, ही एक शुभ देवता म्हणून आणि मंगलमूर्ती या नावाने पूजली जाते. दक्षिण भारतात त्यांची विशेष लोकप्रियता ‘काला शिरोमणी’च्या रूपाने आहे. म्हैसूर आणि तंजोरच्या मंदिरांमध्ये नृत्याच्या मुद्रेतील गणेशाच्या अनेक सुंदर मूर्ती आहेत.

गणेशोत्सवाची परंपरा सप्तवाहन राज्यकर्त्यांच्या काळापासून आहे: महाराष्ट्रात, सात वहन, राष्ट्रकूट, चालुक्य इत्यादींनी गणेशोत्सवाची प्रथा सुरू केली. छत्रपती शिवाजी महाराज गणेशाची पूजा करायचे. शिवाजी महाराजांच्या बालपणात त्यांच्या मातोश्री जिजाबाई यांनी पुण्याचे ग्रामदैवत कसबा गणपतीची स्थापना केल्याचे इतिहासात वर्णन आहे. तेव्हापासून ही परंपरा सुरू आहे.

पेशव्यांची बढती : शिवाजी महाराजांनंतर पेशवे राजांनी गणेशोत्सवाला चालना दिली. पेशव्यांच्या राजवाड्यातील शनिवार वाड्यात पुण्यातील लोक आणि पेशव्यांचे सेवक दरवर्षी गणेशोत्सव मोठ्या उत्साहात साजरा करत असत. या उत्सवादरम्यान, ब्राह्मणांना मोठी मेजवानी दिली गेली आणि गरिबांमध्ये मिठाई आणि पैसे वाटले गेले. शनिवार वाडा येथे कीर्तन, भजन व सांस्कृतिक कार्यक्रमाचे आयोजन करण्यात आले होते. भजन-कीर्तनाची ही परंपरा आजही सुरू आहे.

पूर्वी गणेशपूजा फक्त घरांमध्येच केली जायची : ब्रिटीशांच्या काळात लोकांना कोणताही सांस्कृतिक कार्यक्रम किंवा सण एकत्र किंवा एकाच ठिकाणी एकत्र साजरा करता येत नव्हता. लोक आपापल्या घरी पूजा करत असत. लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांनी पुण्यात प्रथमच सार्वजनिक गणेशोत्सव साजरा केला. पुढे त्यांच्या या प्रयत्नाला चळवळीचे रुप मिळाले आणि स्वातंत्र्य चळवळीत लोकांना एकत्र आणण्यात या गणेशोत्सवाने महत्त्वाची भूमिका बजावली.

लोकमान्य टिळकांनी गणेशोत्सवाला दिले चळवळीचे स्वरूप
लोकमान्य टिळकांनी गणेशोत्सवाला जे स्वरूप दिले, ते गजानन राष्ट्रीय एकात्मतेचे प्रतीक बनले. पूजेला सार्वजनिक उत्सव बनवताना तो केवळ धार्मिक विधींपुरता मर्यादित न ठेवता, गणेशोत्सवाला स्वातंत्र्याचा लढा, अस्पृश्यता दूर करून समाज संघटित करण्याचे आणि सर्वसामान्यांचे प्रबोधन करण्याचे साधन बनवले आणि त्याला चळवळीचे स्वरूप दिले. ब्रिटीश साम्राज्याचा पाया हादरवण्यात या चळवळीने मोलाचे योगदान दिले.

स्वातंत्र्य लढा आणि गणेशोत्सव
वीर सावरकर आणि इतर क्रांतिकारकांनी गणेशोत्सवाचा उपयोग स्वातंत्र्यासाठी लढण्यासाठी केला. महाराष्ट्रातील नागपूर, वर्धा, अमरावती आदी शहरांमध्ये गणेशोत्सवाने स्वातंत्र्याची नवी चळवळ सुरू केली होती. वीर सावकर, लोकमान्य टिळक, नेताजी सुभाषचंद्र बोस, बॅरिस्टर जयकर, रँग्लर परांजपे, पंडित मदन मोहन मालवीय, मौलिकचंद्र शर्मा, बॅरिस्टर चक्रवर्ती, दादासाहेब खापर्डे आणि सरोजिनी नायडू इत्यादी गणेशोत्सवात लोकांना भाषणे देत असत. गणेशोत्सव हे स्वातंत्र्यलढ्याचे व्यासपीठ बनले होते.

इंग्रजांना गणेशोत्सवाची भीती वाटू लागली
गणेशोत्सवाच्या वाढत्या स्वरूपामुळे इंग्रजांनाही भीती वाटू लागली. रौलट समितीच्या अहवालातही याबाबत चिंता व्यक्त करण्यात आली होती. अहवालात म्हटले आहे की, गणेशोत्सवादरम्यान तरुणांच्या टोळ्या रस्त्यावरून ब्रिटीशविरोधी गाणी गात फिरतात आणि शाळकरी मुले पॅम्प्लेटचे वाटप करतात. ज्यामध्ये ब्रिटीश राजवटीच्या विरोधात शस्त्र उचलण्याची आणि मराठ्यांकडून छत्रपती शिवाजी महाराजांप्रमाणे उठाव करण्याची हाक आहे. त्याचबरोबर ब्रिटीश सत्ता उलथून टाकण्यासाठी धार्मिक संघर्ष आवश्यक असल्याचे सांगितले जाते.

महाराष्ट्रभरातील 50,000 गणेश मंडळे
लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांनी 1893 मध्ये गणेशोत्सवानिमित्त केलेल्या सार्वजनिक वृक्षारोपणाला आता मोठ्या वटवृक्षाचे स्वरूप आले आहे. सध्या एकट्या महाराष्ट्रात ५० हजारांहून अधिक सार्वजनिक गणेश मंडळे आहेत. त्यापैकी एकट्या पुण्यात ५० हजारांहून अधिक गणेश मंडळे आहेत. याशिवाय आंध्र प्रदेश, कर्नाटक, मध्य प्रदेश, उत्तर प्रदेश आणि गुजरातमध्ये मोठ्या प्रमाणात गणेशोत्सव मंडळे आहेत. एवढेच नाही तर आता परदेशातही गणेशोत्सव साजरा केला जातो.